प्रश्न 3 (viii) मृगजळ म्हणजे काय ? कोणत्या परिस्थितीत मृगजळ दिसते ? तसेच अशाच प्रकारचे एक उदाहरण लिहा.

मृगजळ: उन्हाळ्यात तापलेल्या रस्त्यावर किंवा वाळवंटात दूरच्या वस्तूखाली तिची उलटी प्रतिमा दिसते आणि तेथे पाणी असल्याचा भास होतो. हा दृष्टिभ्रम म्हणजे मृगजळ. हे वातावरणीय अपवर्तनामुळे होते.

जमिनीलगतची हवा जास्त तापलेली व विरल असते आणि वरची हवा थंड व घन असते, म्हणजे उंचीनुसार हवेचा अपवर्तनांक वाढत जातो. दूरच्या वस्तूकडून (उदा. झाड) खाली येणारे प्रकाशकिरण घन थरातून विरल थरात जाताना स्तंभिकेपासून दूर वाकत जातात आणि शेवटी (जमिनीलगत आंतरिक परावर्तन होऊन) वर वळतात. हे किरण खालून डोळ्यात येतात, त्यामुळे वस्तूची प्रतिमा जमिनीखाली दिसते व पाण्याचा भास होतो.

परिस्थिती: उन्हाळ्यात, कडक उन्हात, जेव्हा रस्ता किंवा वाळवंटातील जमीन खूप तापलेली असते आणि जमिनीलगतची हवा वरच्या हवेपेक्षा खूप उष्ण असते तेव्हा मृगजळ दिसते.

उदाहरण: होळीच्या आगीच्या (किंवा भट्टीच्या) पलीकडील वस्तू हलताना दिसतात. आगीवरील हवा उष्ण व विरल असून तिचा अपवर्तनांक सतत बदलतो, त्यामुळे त्या वस्तूंकडून येणाऱ्या प्रकाशकिरणांची दिशा सतत बदलते. (ताऱ्यांचे लुकलुकणे हेही वातावरणीय अपवर्तनाचे उदाहरण आहे.)