Khara Nagarik Chapter Notes Summary Questions SSC Class 10 Marathi
On this page
'खरा नागरिक' ही सुहास बारटक्के यांची कथा 'साद मयूराची' या पुस्तकातून घेतली आहे. शाळेत शिकलेले विषय केवळ परीक्षेसाठी पाठ करायचे नसतात, तर त्यांतील मूल्ये प्रत्यक्ष जीवनात आचरणात आणायची असतात, हा संदेश लेखकाने निरंजन या अनाथ, कष्टाळू विद्यार्थ्याच्या व्यक्तिरेखेतून दिला आहे. नागरिकशास्त्राचा पेपर बुडण्याची भीती असूनही निरंजनने प्रसंगावधान दाखवून रेल्वेचा भीषण अपघात टाळला.
लेखक/कवी परिचय
सुहास बारटक्के (जन्म १९५५) हे प्रसिद्ध लेखक व पत्रकार आहेत. 'वडापाव', 'कोकणातल्या आडवाटा', 'कोकणातली देवालये', 'कोकण निसर्ग याग', 'साद मयूराची' ही त्यांची पुस्तके प्रसिद्ध आहेत. 'किशोर', 'लोकनाट्य', 'भटकंती', 'वसंत' या मासिकांतून त्यांनी विपुल लेखन केले असून त्यांना 'उत्कृष्ट बालसाहित्य पुरस्कार' मिळाला आहे.
सारांश
निरंजनचे आईवडील तो लहान असतानाच वारले. काही दिवस मामाने त्याचा सांभाळ केला व नंतर त्याला चिपळूणजवळच्या उपनगरात, डोंगराच्या पायथ्याशी राहणाऱ्या दूरच्या नात्यातील मावशीकडे सोडून तो मुंबईला निघून गेला; तो पुन्हा परतलाच नाही. निरंजन मावशीकडे घरातली व गोठ्यातली सारी कामे प्रामाणिकपणे करत राहिला आणि शाळेत जाऊ लागला.
मावशीची परिस्थिती बेताची असल्याने भडसावळे गुरुजींनी त्याच्या हुशारीमुळे त्याला गावातील मोठ्या माणसांच्या घरी वार लावून दिले. वह्या-पुस्तकांचा खर्चही गुरुजीच करत; मात्र पहिला नंबर टिकला तरच ही मदत चालू राहील, अशी त्यांची अट होती. म्हणून निरंजन पहाटे उठून मन लावून अभ्यास करत असे आणि नेहमी पहिला येत असे.
परीक्षेच्या शेवटच्या दिवशी नागरिकशास्त्राचा पेपर होता. पहाटेपासून अभ्यास करताना नऊ वाजून गेले. साडेदहाच्या परीक्षेआधी देशमुखांकडे जेवायला जायचे असल्याने तो घाईने निघाला. वाटेतला मोठा दगड त्याने बाजूला केला. नदीवरील कोकण रेल्वेच्या पुलावरून जाताना त्याला रुळाखाली मोठे भगदाड दिसले; कोणीतरी काँक्रीट फोडून रूळ वेडेवाकडे केले होते.
प्रवाशांनी भरलेली नऊ पन्नासची गाडी आली तर भयंकर अपघात होईल हे त्याने ओळखले. तीन-चार किलोमीटर दूरच्या स्टेशनवर गेल्यास पेपर बुडेल, गुरुजींची मदत थांबेल हे माहीत असूनही तो स्टेशनकडे धावला. स्टेशनमास्तरांचा आधी विश्वास बसला नाही, पण 'मी खोटे बोलत असेन तर मला पोलिसांच्या ताब्यात द्या' असे त्याने कळकळीने सांगितल्यावर त्यांनी गाडी थांबवली व जागा पाहिली.
अपघात टळला. जिल्हाधिकारी, पोलीस अधीक्षक वगैरे अधिकारी जमले. पहिली खबर देणारा म्हणून निरंजनला थांबावे लागले आणि त्याचा पेपर चुकला, त्यामुळे तो उदास होऊन घरी परतला. दुसऱ्या दिवशी वर्तमानपत्रात त्याची फोटोसह स्तुती छापून आली. जिल्हाधिकारी, मुख्याध्यापक व भडसावळे गुरुजी मावशीच्या घरी आले. गुरुजींनी त्याला 'तू उत्तम नागरिक आहेस' असे सांगितले; त्याची नागरिकशास्त्राची परीक्षा खास बाब म्हणून दुसऱ्या दिवशी घेतली जाणार होती, त्याला सरकारी वसतिगृहात प्रवेश व वह्या-पुस्तकांसाठी शिष्यवृत्ती मिळणार होती. गुरुजींनी त्याला हृदयाशी धरले तेव्हा सर्वांचे डोळे पाणावले.
माइंड मॅप
खरा नागरिक
- निरंजनची परिस्थिती
- लहानपणीच आईवडिलांचे निधन
- मावशीकडे राहून घरकाम
- वार लावून जेवण
- भडसावळे गुरुजी
- पहाटे अभ्यासाचा सल्ला
- वार व वह्या-पुस्तकांचा खर्च
- पहिल्या नंबरची अट
- पुलावरील प्रसंग
- रुळाखाली भगदाड
- नऊ पन्नासच्या गाडीचा धोका
- स्टेशनकडे धाव
- त्याग
- नागरिकशास्त्राचा पेपर चुकला
- नापास होण्याची भीती
- गौरव
- वर्तमानपत्रात फोटोसह स्तुती
- परीक्षा पुन्हा घेण्याची सोय
- वसतिगृह प्रवेश व शिष्यवृत्ती
निरंजनच्या कथेतील घटनाक्रम
- आईवडिलांच्या निधनानंतर मामा निरंजनला चिपळूणजवळ मावशीकडे सोडून मुंबईला जातो
- निरंजन मावशीकडे कष्ट करत शाळेत शिकतो; गुरुजी वार लावून देतात
- शेवटच्या नागरिकशास्त्राच्या पेपरच्या दिवशी पहाटेपासून अभ्यास
- वाटेतला दगड बाजूला करून तो रेल्वेपुलावर पोहोचतो
- रुळाखालील भगदाड व वेडेवाकडे रूळ पाहून अपघाताचा धोका ओळखतो
- परीक्षेची पर्वा न करता स्टेशनकडे धावतो व स्टेशनमास्तरांना पटवून देतो
- गाडी थांबवली जाते, अपघात टळतो; पण निरंजनचा पेपर चुकतो
- दुसऱ्या दिवशी सत्कार, फेरपरीक्षा, वसतिगृह व शिष्यवृत्तीची घोषणा
पात्र परिचय
| पात्र | स्वभाववैशिष्ट्ये |
|---|---|
| निरंजन | अनाथ, प्रामाणिक, कष्टाळू, अभ्यासू व हुशार विद्यार्थी. सावध, प्रसंगावधानी आणि संवेदनशील. स्वतःच्या नुकसानाची पर्वा न करता शेकडो प्रवाशांचे प्राण वाचवणारा खरा नागरिक. |
| भडसावळे गुरुजी | निरंजनचे मार्गदर्शक व हितचिंतक शिक्षक. त्याला वार लावून देतात, वह्या-पुस्तकांचा खर्च करतात, पण पहिल्या नंबरची अट घालून त्याला प्रयत्नशील ठेवतात. शेवटी त्याचे खरे मोल ओळखून त्याला 'उत्तम नागरिक' म्हणतात. |
| मामा | काही दिवस निरंजनचा सांभाळ करून त्याला मावशीकडे सोडतो आणि मुंबईला कायमचा निघून जातो; जाताना रडत न बसता कष्ट करून राहण्याचा सल्ला देतो. |
| मावशी | दूरच्या नात्यातील, बेताची परिस्थिती असलेली; निरंजनला आश्रय देते व शाळेत घालते. |
| स्टेशनमास्तर | सुरुवातीला निरंजनच्या बोलण्यावर विश्वास ठेवत नाहीत, पण धोका नको म्हणून गाडी थांबवतात आणि जागा पाहून पंचनामा करतात. |
आशय आणि संदेश
शिक्षण आचरणात आणणे
नागरिकशास्त्रातील कर्तव्ये निरंजनने केवळ पाठ केली नाहीत, तर संकटाच्या क्षणी प्रत्यक्ष पाळली. म्हणूनच गुरुजी म्हणतात की तो नागरिकशास्त्राच्या खऱ्याखुऱ्या परीक्षेत पास झाला.
प्रसंगावधान व कर्तव्यनिष्ठा
रुळांचे नुकसान पाहताच निरंजनने परिणाम ओळखला, क्षणभर विचार करून योग्य निर्णय घेतला आणि स्वतःच्या भविष्याचा धोका पत्करून समाजहिताला प्राधान्य दिले.
प्रतिकूलतेतही प्रामाणिक कष्ट
अनाथ, गरीब परिस्थितीतही निरंजन घरकाम करून, वार लावून जेवून अभ्यासात पहिला येत होता. प्रामाणिक कष्टांचे फळ शेवटी त्याला मिळते.
चांगुलपणाचा सन्मान
निःस्वार्थ कृत्याची समाज व शासन दखल घेतात; निरंजनची परीक्षा पुन्हा घेतली जाते आणि त्याला वसतिगृह व शिष्यवृत्ती मिळते.
लक्षात ठेवण्याचे मुद्दे
- पाठ सुहास बारटक्के यांच्या 'साद मयूराची' या पुस्तकातून घेतला आहे.
- पहाटेची वेळ अभ्यासासाठी योग्य असते, हा सल्ला भडसावळे गुरुजींनी दिला होता.
- निरंजन चिपळूणलगतच्या उपनगरात डोंगरपायथ्याशी मावशीकडे राहत होता.
- पहिला नंबर असेपर्यंतच खर्च करीन व वार लावून देईन, अशी गुरुजींची अट होती.
- परीक्षा साडेदहाला होती; त्याआधी निरंजनला देशमुखांकडे जेवायला जायचे होते.
- रात्री दोनला शेवटची गाडी गेल्यानंतर पहाटे कोणीतरी जाणीवपूर्वक रूळ खराब केले असावेत.
- स्टेशन पुलापासून तीन-चार किलोमीटर दूर होते; नऊ पन्नासची गाडी पाच मिनिटांत सुटणार होती.
- निरंजनच्या चाणाक्षपणामुळे भीषण अपघात टळला, पण त्याचा पेपर चुकला.
- खास बाब म्हणून त्याची परीक्षा दुसऱ्या दिवशी घेण्याचे ठरले; जिल्हाधिकाऱ्यांनी त्याला सरकारी वसतिगृहात प्रवेश देण्याचे ठरवले व वह्या-पुस्तकांसाठी शिष्यवृत्ती मिळणार होती.
शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| पंचनामा | पंचांनी तयार केलेला वस्तुस्थिती सांगणारा अहवाल (official on-the-spot report) |
| उपद्व्याप करणे | नको त्या गोष्टी करणे (to do mischief) |
| आर्जव करणे | कळकळीने विनंती करणे (to plead) |
| तथ्य असणे | सत्यता असणे (to have truth in it) |
| वार लावून जेवणे | आठवड्यातील ठरावीक दिवशी ठरावीक घरी जेवायला जाणे (eating at fixed households on fixed days) |
| प्रसंगावधान | संकटाच्या वेळी सुचणारे भान व योग्य कृती (presence of mind) |
| भगदाड | मोठे छिद्र, खिंडार (large hole / breach) |
| हुरळून जाणे | आनंदाने भारावून जाणे (to be elated) |
| ठेचकाळणे | पायाला दगड वगैरे लागून अडखळणे (to stumble) |
| डोळे पाणावणे | भावनेने डोळ्यांत पाणी येणे (eyes welling up) |
अलंकार आणि काव्यसौंदर्य
| अलंकार/वैशिष्ट्य | उदाहरण | स्पष्टीकरण |
|---|---|---|
| ध्वन्यनुकारी शब्द | धाड्धाड् आवाज करत गाडी पुलावरून जाईल. | गाडीच्या आवाजाची नक्कल करणाऱ्या शब्दामुळे प्रसंग डोळ्यांसमोर व कानांत जिवंत होतो. |
| कल्पनाचित्र (दृश्य-श्राव्य प्रतिमा) | कानठळ्या बसवणारा आवाज आणि लोकांच्या किंकाळ्या कानांत घुमू लागल्या. | न घडलेला अपघात निरंजनच्या मनात कसा उभा राहिला ते दाखवून त्याची अस्वस्थता व्यक्त केली आहे. |
| प्रश्नार्थक स्वगत | काय मजा येत असेल नाही गाडीतून जायला? | निरंजनच्या मनातील निरागस, स्वप्नाळू विचार थेट वाचकापर्यंत पोहोचतात. |
| सूचकता (शीर्षकाची सार्थकता) | नागरिकशास्त्राच्या खऱ्याखुऱ्या परीक्षेत पास झालास. | कागदी परीक्षा चुकली, पण जीवनातील खरी परीक्षा उत्तीर्ण झाला; यातून 'खरा नागरिक' हे शीर्षक सार्थ ठरते. |
महत्त्वाचे प्रश्नोत्तरे
Q1. सकाळची वेळ अभ्यासाला योग्य असते, कारण काय?
सकाळी वातावरण टवटवीत व प्रसन्न असते, हवेत सुखद गारवा असतो आणि दूरून भूपाळी, भक्तिगीत किंवा पक्ष्यांचे मधुर संगीत ऐकू येते. पुरेशा विश्रांतीमुळे शरीर ताजेतवाने असते व मन अभ्यासात चटकन लागते. त्यामुळे श्लोक चटकन पाठ होतो, न कळलेले गणित कळते आणि त्याची रीतही लक्षात राहते.
Q2. भडसावळे गुरुजींच्या ममतेची दोन उदाहरणे लिहा.
(अ) गुरुजींनी निरंजनला थोरामोठ्यांच्या घरी वार लावून दिले. (आ) त्याच्या वह्या-पुस्तकांचा सर्व खर्च गुरुजी स्वतः करत. (शेवटी पेपर चुकल्यावर ते स्वतः घरी येऊन त्याला धीर देतात व हृदयाशी धरतात.)
Q3. परिणाम लिहा: (१) निरंजनच्या आईवडिलांचे निधन (२) निरंजनचा परीक्षेत पहिला नंबर यायचा.
(१) निरंजन अनाथ झाला; मामाने काही दिवस सांभाळून त्याला चिपळूणला मावशीकडे सोडले. (२) भडसावळे गुरुजींनी त्याला वार लावून दिले आणि त्याच्या वह्या-पुस्तकांचा खर्च केला.
Q4. निरंजनची दिनचर्या लिहा.
निरंजन सकाळी लवकर उठून घरातली व गोठ्यातली कामे आटपत असे आणि अभ्यासाला बसत असे. दुपारी ठरलेल्या घरी पाहुणा म्हणून जेवायला जाऊन तिथून शाळेत जात असे. संध्याकाळी मावशीकडे जे मिळेल त्यावर राहत असे.
Q5. पाठात आलेले विरुद्धार्थी शब्द लिहा: (१) अप्रामाणिक (२) बेसावध (३) हळूहळू (४) पास
(१) अप्रामाणिक x प्रामाणिक (२) बेसावध x सावध (३) हळूहळू x भराभर (झपाझप) (४) पास x नापास
Q6. निरंजनचे स्वप्नाळू, तार्किक विचार करणारा व संवेदनशील हे गुण दाखवणारी वाक्ये शोधा.
स्वप्नाळू - 'आपणही मोठं झाल्यावर गाडीतून फिरू, या विचाराने तो हुरळून गेला.' तार्किक - 'रात्री दोन वाजता शेवटची गाडी इथून जाते. त्यानंतर पहाटेस कुणीतरी हा उपद्व्याप जाणीवपूर्वक केला असावा.' संवेदनशील - 'तुम्ही विसरलात; पण दुसरा ठेचकाळून जीवाला मुकतो त्याचं काय!' (तसेच वाटेतला दगड उचलून बाजूला ठेवणे.)
Q7. 'निरंजनच खरा नागरिक' हे तुमच्या शब्दांत स्पष्ट करा.
नागरिकाने समाजाच्या सुरक्षिततेची काळजी घ्यावी, हे कर्तव्य निरंजनने प्रत्यक्ष पाळले. वाटेतला दगड बाजूला करण्यापासून ते रुळांचे नुकसान पाहून स्टेशनकडे धावण्यापर्यंत त्याने इतरांचा विचार केला. पेपर बुडेल, गुरुजींची मदत थांबेल, शिक्षण बंद होईल हे माहीत असूनही त्याने शेकडो प्रवाशांचे प्राण वाचवण्याला प्राधान्य दिले. पुस्तकी ज्ञान आचरणात आणणारा, स्वार्थापेक्षा समाजहित मोठे मानणारा निरंजनच खरा नागरिक आहे.
Q8. निरंजन झाडाखाली निराश होऊन बसला होता, कारण काय?
पहिली खबर देणारा म्हणून त्याला घटनास्थळी थांबावे लागले आणि नागरिकशास्त्राचा पेपर चुकला. आता आपण नापास होणार आणि गुरुजींकडून मिळणाऱ्या सवलती बंद होणार, असे त्याला वाटत होते.
Q9. स्टेशनमास्तरांना निरंजनच्या बोलण्यात तथ्य वाटू लागले, कारण काय?
निरंजनने कळकळीने विनंती केली की निदान पाहून आल्याशिवाय गाडी सोडू नका आणि मी खोटे बोलत असेन तर मला पोलिसांच्या ताब्यात द्या. त्याच्या या ठाम बोलण्यामुळे त्यांना त्यात तथ्य वाटू लागले.
परीक्षेसाठी टिप्स
- निरंजनच्या जीवनातील घटना व त्यांचे परिणाम क्रमाने लक्षात ठेवा; आकृती व परिणाम लिहा प्रकारचे प्रश्न येतात.
- वेळ व अंतरांचे तपशील (साडेदहाचा पेपर, नऊ पन्नासची गाडी, रात्री दोनची शेवटची गाडी, तीन-चार किमी स्टेशन) अचूक लिहा.
- गुण दाखवणारी वाक्ये शोधण्याच्या प्रश्नात पाठातील वाक्य जसेच्या तसे अवतरणात लिहा.
- स्वमत प्रश्नात निरंजनच्या त्यागाचा व नागरिकशास्त्राच्या मूल्यांचा संबंध जोडून मुद्देसूद उत्तर लिहा.
- पाठाखालील वाक्यप्रकार (विधानार्थी, प्रश्नार्थक, उद्गारार्थी, आज्ञार्थी, होकारार्थी, नकारार्थी) बदलण्याचा सराव करा.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
'खरा नागरिक' पाठाचे लेखक कोण आहेत?
'खरा नागरिक' पाठाचे लेखक सुहास बारटक्के आहेत; हा पाठ त्यांच्या 'साद मयूराची' या पुस्तकातून घेतला आहे.
निरंजनने कोणता अपघात टाळला?
चिपळूणजवळील नदीवरच्या कोकण रेल्वेच्या पुलावर कोणीतरी रूळ वेडेवाकडे केले होते. निरंजनने वेळीच स्टेशनमास्तरांना कळवल्याने प्रवाशांनी भरलेली नऊ पन्नासची गाडी थांबवली गेली आणि भीषण अपघात टळला.
निरंजनला शेवटी कोणते बक्षीस मिळाले?
त्याची नागरिकशास्त्राची परीक्षा खास बाब म्हणून दुसऱ्या दिवशी घेण्याचे ठरले, जिल्हाधिकाऱ्यांनी त्याला सरकारी वसतिगृहात प्रवेश देण्याचे ठरवले आणि वह्या-पुस्तकांसाठी शिष्यवृत्ती मिळणार होती. वर्तमानपत्रात त्याची फोटोसह स्तुतीही छापून आली.
भडसावळे गुरुजी निरंजनला 'उत्तम नागरिक' का म्हणतात?
कारण त्याने शेकडो माणसांचे प्राण वाचवले आणि नागरिकशास्त्रात शिकलेली कर्तव्ये प्रत्यक्ष आचरणात आणून त्या विषयाच्या खऱ्या परीक्षेत तो उत्तीर्ण झाला.
या नोट्स बालभारती मराठी अक्षरभारती पाठ्यपुस्तकातून (2026-27) AI च्या मदतीने तयार केल्या आहेत आणि पाठ्यपुस्तकाशी पडताळल्या आहेत.
More in Marathi
See all →- तू बुद्धी दे (प्रार्थना) Notes, Summary & Questions | Class 10 SSC Comprehensive Class 10 Marathi Aksharbharati Chapter 1 Tu Buddhi De notes, summary, vocabulary, mind map, and SSC board-style exam questions...
- संतवाणी Class 10 Marathi Notes, Summary, Questions | SSC Comprehensive notes, summary, vocabulary, and exam-style questions for Maharashtra Board Class 10 Marathi Chapter 2 Santvani.
- Shal Chapter 3 Notes Summary Questions Class 10 SSC (Marathi Aksharbharati) Complete exam-focused study notes for Maharashtra Board Class 10 Marathi Aksharbharati Chapter 3 'शाल' by R. G. Jadhav, including summary an...
- Upas Notes, Summary, Questions & Answers | Class 10 SSC Marathi Complete exam-focused study notes for Class 10 Marathi Aksharbharati Chapter 4 'उपास' by P. L. Deshpande. Includes summary, vocabulary, and...
- मोठे होत असलेल्या मुलांनो स्थूलवाचन Class 10 SSC Notes Comprehensive notes and board-style questions for Marathi Aksharbharati Class 10 Chapter मोठे होत असलेल्या मुलांनो (स्थूलवाचन).
- दोन दिवस Don Divas Notes Summary Questions Class 10 SSC Marathi Complete exam-focused study notes for Maharashtra SSC Class 10 Marathi Chapter 6 - Don Divas (कविता) by Narayan Surve, including summary, qu...