Upas Notes, Summary, Questions & Answers | Class 10 SSC Marathi
On this page
हा एक सुंदर विनोदप्रधान पाठ आहे. याचे लेखक थोर मराठी साहित्यिक पु. ल. देशपांडे हे आहेत. मध्यमवर्गीय माणसाने वजन कमी करण्याचा घेतलेला संकल्प आणि त्यातून उभी राहिलेली हास्यास्पद परिस्थिती याचे मार्मिक चित्रण या पाठात आले आहे.
लेखक/कवी परिचय
पु. ल. देशपांडे (१९१९ ते २०००) हे थोर मराठी साहित्यिक, नाटककार, कथाकार, दिग्दर्शक आणि चतुरस्र कलावंत होते. त्यांच्या लेखनात सूक्ष्म निरीक्षण, मार्मिक आणि निर्मळ विनोद दिसून येतो.
सारांश
चाळीत वजन जास्त असल्याच्या मुद्द्यावरून लेखकाच्या खाजगी उपोषणाची हकीकत जाहीर होते. लेखक १८१ पौंड वजन कमी करण्यासाठी भीष्मप्रतिज्ञा करून आहारशास्त्रावरच्या पुस्तकात डोके घालू लागतात.
चाळीतील अनेक मंडळी लेखकाला डाएटविषयी निरनिराळे सल्ले देतात. कोणी बटाटा सोडण्यास सांगते तर कोणी भात, साखर, मीठ, लोणी-तूप किंवा तेल आणि तळलेले पदार्थ सोडण्यास सांगते.
लेखक घरात साखरबंदी जाहीर करतात आणि आहारातील बदलांना सुरुवात करतात. परंतु ऑफिसमधील पार्टीत आणि इतर प्रसंगी मित्रांच्या आग्रहमुळे त्यांचे व्रतभंग होऊ लागतात.
पत्नीचा डाएटच्या बाबतीतला उत्साह अवर्णनीय असतो. ती रोज पडवळ, शेवग्याच्या शेंगा यांसारख्या सडपातळ भाज्या खायला घालते आणि त्याच वेळी नकळत लाडू करून संकल्पाला सुरुंग लावते.
अखेर महिनाभर अत्यंत मनोनिग्रहाने, फळांवर जगून, धारोषण दूध पिऊन आणि कचेरीतून चालत येऊन लेखक वजन कमी करण्याचा प्रयत्न करतात. पण महिन्यानंतर वजन यंत्रावर पाहिल्यावर वजन घटण्याऐवजी वाढलेले दिसते.
माइंड मॅप
उपास
- संकल्प
- ११८१ पौंड वजन
- भीष्मप्रतिज्ञा
- चाळीतील सल्ले
- बटाटा व भात सोडणे
- साखर व तेल वर्ज्य करणे
- घरगुती प्रयत्न
- सडपातळ भाज्या
- बिनसाखरेचा चहा
- व्यायाम
- रनिंग
- दोरीवरच्या उड्या
- अतिութकोची शेवट
- महिनाभर कठोर उपास
- वजन वाढल्याचे निष्पन्न
पाठातील घटनेचा क्रम
- वजन वाढल्याचे समजणे आणि उपोषणाचा संकल्प करणे.
- चाळीतील मंडळींकडून डाएटविषयी निरनिराळे सल्ले मिळणे.
- घरात साखरबंदी करून आहारपरिवर्तन सुरू करणे.
- कचेरीतील पार्टीत आणि मित्रांच्या आग्रहामुळे व्रतभंग होणे.
- पत्नीकडून सडपातळ भाज्यांचा खुराक मिळणे व नकळत लाडू खाण्यात येणे.
- आचार्य बर्व्यांचे मौनावर व व्यायामावर मार्गदर्शन लाभणे.
- कठोर उपास, फळांवर जगणे व चालण्याचा व्यायाम करणे.
- एक महिन्यानंतर वजन केल्यावर वजन वाढल्याचे आढळणे.
पात्र परिचय
| पात्र | स्वभाववैशिष्ट्ये |
|---|---|
| पंत (लेखक) | वजन कमी करण्याचा संकल्प करणारे, चाळीतील लोकांच्या सल्ल्यांमुळे गोंधळून जाणारे आणि शेवटी हास्यास्पद ठरणारे. |
| पंतांची पत्नी | पतीच्या डाएटच्या बाबतीत अतिशय उत्साही, सडपातळ भाज्या खाऊ घालणाऱ्या आणि नकळत संकल्पाला सुरुंग लावणारी. |
| आचार्य बाबा बर्वे | उपासाचे खास राखीव कुरण असणारे, संयम व मौनाचे महत्त्व सांगणारे. |
आशय आणि संदेश
संकल्प आणि संकल्पपूर्तीतील अंतर
मानवी स्वभावाचे वैशिष्ट्य असते की माणूस एखादा चांगला संकल्प करतो, पण तो पूर्ण करण्याच्या मार्गात अनेक अडचणी येतात आणि शेवटी तो हास्यास्पद ठरतो.
निर्मळ विनोद
मध्यमवर्गीय चाळ संस्कृती आणि तेथील लोकांचे एकमेकांच्या बाबतीतले कुतूहल व सल्ले यामुळे निर्माण होणारा विनोद.
लक्षात ठेवण्याचे मुद्दे
- लेखकाचे वजन सुरुवातीला १८१ पौंड भरले होते.
- चाळीतील सोकाजी त्रिलोकेकर, जनोबा रेगे, काशीनाथ नाडकर्णी आदींनी लेखकाला डाएटचे सल्ले दिले.
- पत्नीने सुरुवातीला बिनसाखरेचा चहा म्हणून संपत आलेली साखर वापरून नंतर खरी गोड चहाची वस्तुस्थिती सांगितली.
- आचार्य बर्व्यांनी दोरीवरच्या उड्यांच्या प्रसंगात मौनाचे महत्त्व सांगितले.
- महिनाभर कठोर उपास केल्यानंतरही वजन घटण्याऐवजी १९२ पौंड झाले.
शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| भानगड | गुंतागुंतीची गोष्ट (Trouble / Mess) |
| भीष्मप्रतिज्ञा | कठोर व न बदलणारी प्रतिज्ञा (Firm resolve) |
| आसथा | जिव्हाळा किंवा आवड (Interest / Affection) |
| अवहेलना | अपमान किंवा हेळसांड (Disrespect) |
| वर्ज्य करणे | सोडून देणे किंवा त्याग करणे (To avoid / Forsake) |
| मनोनिग्रह | मनावर ताबा मिळवणे (Self-control) |
| तिळपापड होणे | खूप संताप होणे (To get extremely angry) |
| सुरुंग लाविणे | एखादा बेत उधळवून लावणे (To sabotage a plan) |
अलंकार आणि काव्यसौंदर्य
| अलंकार/वैशिष्ट्य | उदाहरण | स्पष्टीकरण |
|---|---|---|
| उपरोध / विनोद | साखरेत सर्वांत अधिक कॅलरीज असतात | लेखकाने उपरोधिक शैलीतून मध्यमवर्गीय माणसाच्या आहारविषयक अज्ञानावर प्रकाश टाकला आहे. |
महत्त्वाचे प्रश्नोत्तरे
Q1. पंतांची आस्था कशाबद्दल वाढू लागली?
वजन कमी झाले पाहिजे या विचाराने पंतांची झोप उडाली. त्यानंतर ते आहारशास्त्रावरच्या पुस्तकात डोके घालू लागले. त्यामुळे प्रोटीनयुक्त पदार्थ, चरबीयुक्त द्रव्ये वगैरे शब्दांबद्दलची त्यांची आस्था वाढू लागली.
Q2. चाळीतील मंडळींनी पंतांना काय काय सोडण्याचा सल्ला दिला?
सोकाजी त्रिलोकेकरांनी बटाटा सोडण्यास सांगितले. काशीनाथ नाडकर्णींनी डाळ (आणि भात) सोडण्यास सांगितले, तर इतर मंडळींनी साखर, मीठ, लोणी-तूप, तेल व तळलेले पदार्थ, दिवसा झोपणे आणि पत्ते खेळणे सोडण्याचा सल्ला दिला.
Q3. वजन कमी करण्यासाठी न बोलण्याचा उपाय पंतांना जमणार नव्हता, कारण काय?
कारण पंत हे टेलिफोन-ऑपरेटर होते आणि त्यांना दिवसभर कामासाठी बोलावंच लागत असे. त्यामुळे न बोलण्याचा उपाय त्यांना जमणार नव्हता.
Q4. बाबा बर्वे पंतांच्या समाचाराला आले नाहीत, कारण काय?
कारण 'उपास' हे आचार्य बाबा बर्व्यांचे खास राखीव कुरण होते, त्यामुळे ते पंतांच्या समाचाराला आले नाहीत.
Q5. पाठाधारे 'भीष्मप्रतिज्ञा' या संकल्पनेचा अर्थ स्पष्ट करा.
भीष्मप्रतिज्ञा म्हणजे कोणतीही अडचण आली तरी न मागे हटता केलेली अत्यंत कठोर आणि पक्की प्रतिज्ञा होय. पाठात लेखकाने 'दोन महिन्यात पन्नास पौंड वजन कमी करून दाखवीन' अशी भीष्मप्रतिज्ञा केली होती.
Q6. पाठाधारे 'बाळसेदार भाज्या' या संकल्पनेचा अर्थ स्पष्ट करा.
बाळसेदार भाज्या म्हणजे शरीराला पुष्टी देणाऱ्या, जाड किंवा चांगल्या पोषणाच्या भाज्या. पाठात कोबी, कॉलिफ्लॉवर यांसारख्या भाज्यांना बाळसेदार मंडळी म्हटले असून स्वयपाकघरातून त्यांची हकालपट्टी झाली होती.
Q7. खालील वाक्प्रचाराचा अर्थ सांगून वाक्यात उपयोग करा: 'अंगाचा तिळपापड होणे'.
अंगाचा तिळपापड होणे म्हणजे खूप संताप होणे. वाक्य: ताटात साखर पाहिली की पंतांच्या अंगाचा तिळपापड होऊ लागला.
Q8. पंतांच्या उपासाबाबत त्यांच्या पत्नीचा उत्साह कसा होता?
पंतांच्या डाएटच्या बाबतीत पत्नीचा उत्साह अवर्णनीय होता. तिने घरात साखरबंदी जाहीर केली आणि पंतांच्या पानात शेवग्याच्या शेंगा, पडवळ, भेंडी यांसारख्या सडपातळ भाज्यांचा खुराक चालू केला. मात्र त्याच वेळी मुलांसाठी लाडू करून तिने पंतांच्या वजनक्षय-संकल्पाला नवे सुरुंग लावले.
परीक्षेसाठी टिप्स
- पाठातील वाक्प्रचार आणि त्यांचे अर्थ पाठ करा, कारण ते जोड्या लावण्यासाठी किंवा वाक्यात उपयोग करण्यासाठी विचारले जातात.
- पु. ल. देशपांडे यांचे साहित्य प्रकार आणि त्यांच्या पुस्तकांची नावे लक्षात ठेवा.
- कारणे लिहा प्रश्नांसाठी पाठातील विशिष्ट घटनांची उत्तरे नेमक्या शब्दांत लिहा.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
'उपास' पाठ कोणत्या संग्रहातून घेतला आहे?
'उपास' हा पाठ पु. ल. देशपांडे यांच्या 'बटाट्याची चाळ' या विनोदी लेखसंग्रहातून घेतला आहे.
पाठाच्या शेवटी पंतांचे वजन किती भरले?
पाठाच्या शेवटी पंतांचे वजन ११९२ (एकशे ब्याण्णव) पौंड भरले.
लेखकाने वजन कमी करण्यासाठी कोणकोणते उपाय केले?
लेखकाने बिनसाखरेचा चहा पिणे, आहारपरिवर्तन करणे, फळांवर जगणे, चालत येणे आणि सुरुवातीला दोरीवरच्या उड्या मारणे व रनिंग करणे हे उपाय केले.
या नोट्स बालभारती मराठी अक्षरभारती पाठ्यपुस्तकातून (2026-27) AI च्या मदतीने तयार केल्या आहेत आणि पाठ्यपुस्तकाशी पडताळल्या आहेत.
More in Marathi
See all →- तू बुद्धी दे (प्रार्थना) Notes, Summary & Questions | Class 10 SSC Comprehensive Class 10 Marathi Aksharbharati Chapter 1 Tu Buddhi De notes, summary, vocabulary, mind map, and SSC board-style exam questions...
- संतवाणी Class 10 Marathi Notes, Summary, Questions | SSC Comprehensive notes, summary, vocabulary, and exam-style questions for Maharashtra Board Class 10 Marathi Chapter 2 Santvani.
- Shal Chapter 3 Notes Summary Questions Class 10 SSC (Marathi Aksharbharati) Complete exam-focused study notes for Maharashtra Board Class 10 Marathi Aksharbharati Chapter 3 'शाल' by R. G. Jadhav, including summary an...
- मोठे होत असलेल्या मुलांनो स्थूलवाचन Class 10 SSC Notes Comprehensive notes and board-style questions for Marathi Aksharbharati Class 10 Chapter मोठे होत असलेल्या मुलांनो (स्थूलवाचन).
- दोन दिवस Don Divas Notes Summary Questions Class 10 SSC Marathi Complete exam-focused study notes for Maharashtra SSC Class 10 Marathi Chapter 6 - Don Divas (कविता) by Narayan Surve, including summary, qu...
- चुडीवाला Class 10 SSC Marathi Chapter 7 Notes & Questions Comprehensive notes, summary, vocabulary, and board-style questions for Maharashtra Board Class 10 Marathi Chapter 7 - चुडीवाला.