चुडीवाला Class 10 SSC Marathi Chapter 7 Notes & Questions
On this page
जयश्री रुईकर लिखित 'चुडीवाला' हा पाठ संवेदनशील मनाच्या अबदुलची आणि त्याच्या समाजकार्याची ओळख करून देणारा कथाप्रकार आहे. अमरावती येथील तपोवनातील कुष्ठरोगी स्त्रियांना व मुलींना मोहात न पडता बांगड्या भरणाऱ्या अबदुलच्या परोपकारी व मानवतावादी वृत्तीचे दर्शन या पाठात घडवले आहे.
लेखक/कवी परिचय
जयश्री रुईकर (जन्म १९३९) या प्रसिद्ध लेखिका आहेत. त्यांच्या ‘जयपराजय’, ‘वेदनेला फूल आले’ या कादंबऱ्या; ‘मृगजळ’, ‘अंतर्मन’ हे कथासंग्रह; ‘स्वप्नातील विहीर’ ही बालकादंबरी इत्यादी पुस्तके प्रकाशित आहेत.
सारांश
अमरावती येथील डॉ. शिवाजीराव उर्फ दाजीसाहेब पटवर्धन यांच्या तपोवनातील कुष्ठरोगी स्त्रिया व मुली संक्रांतीला व ज्येष्ठ पौर्णिमेला चुडीवाल्याची आतुरतेने वाट पाहत असत. अबदुल हा बांगड्या विकणारा माणूस कुठल्याही मोबदल्याची अपेक्षा न ठेवता तिथे जात असे आणि स्त्रियांना त्यांच्या मनासारख्या बांगड्या भरत असे. बांगड्या भरल्यानंतर त्यांच्या चेहऱ्यावर जो आनंद दिसे, तो अबदुलसाठी लाखमोलाचा असे. त्याची पत्नी शन्नो कुटुंबाच्या आर्थिक विवंचनेमुळे आणि या व्यवसायावरून होणाऱ्या नुकसानामुळे त्याच्या विनामोबदला तपोवनात जाण्यावर नाराज असे.
एक दिवस पोस्टमनने आणलेले आणि तपोवनातून आलेले पत्र रघुभैयाने वाचून दाखवले. दाजीसाहेबांनी तपोवनात होणाऱ्या संमेलनाच्या प्रसंगी अबदुलचा सत्कार आयोजित केला होता.
काही काळानंतर जेव्हा दाजीसाहेबांचे तपोवन आता त्यांच्या हाती राहिले नाही हे अबदुलला समजले, तेव्हा त्याचे मन सुन्न झाले. तपोवनातील लोकांच्या भविष्याची काळजी आणि 'आयुष्याचं मोल देऊन तन-मन-धनानं फुलवलेली ती कर्मभूमी सोडण्याच्या कल्पनेनं दाजीसाहेबांना काय वाटलं असेल बरं?' या विचाराने त्याचे डोळे पाण्याने भरून आले.
माइंड मॅप
चुडीवाला
- अबदुलचे कार्य
- तपोवनातील स्त्रियांना बांगड्या भरणे
- कुठल्याही मोबदल्याची अपेक्षा न ठेवणे
- शन्नोची भूमिका
- आर्थिक विवंचनेमुळे नाराजी
- व्यवसायाबद्दल सतत टोमणे मारणे
- दाजीसाहेबांचा सत्कार
- तपोवनात विशेष सन्मान
- मानवतावादी कार्याचा गौरव
- शेवटची खंत
- तपोवनाचे व्यवस्थापन बदलल्याचे दुःख
- दुसऱ्यांच्या आनंदासाठी जगण्याची ओढ
पाठातील घटनांचा घटनाक्रम
- शन्नोची नाराजी आणि अबदुलचे तपोवनाकडे जाणे
- बसने प्रवास करून तपोवनात पोहोचणे
- तपोवनातील महिलांकडून 'चुडीवाला आला' अशी हाक व गर्दी
- अबदुलचे महिलांच्या हातात आवडीच्या बांगड्या भरणे
- दाजीसाहेबांकडून पत्र व सत्कार समारंभाचे निमंत्रण
- तपोवनात दाजीसाहेबांच्या हस्ते अबदुलचा गौरव
- तपोवनाचे व्यवस्थापन बदलल्याची बातमी समजणे
- दुसऱ्यांसाठी जगण्याचा आनंद हिरावल्याच्या कल्पनेने अबदुलचे मन उदास होणे
पात्र परिचय
| पात्र | स्वभाववैशिष्ट्ये |
|---|---|
| अबदुल | संवेदनशील, परोपकारी, निस्वार्थी, कष्टाळू व दुसऱ्यांच्या आनंदात आनंद मानणारा. |
| शन्नो | व्यावहारिक विचार करणारी, संसाराची चिंता करणारी, पतीच्या विनामोबदला समाजकार्याबद्दल नाराज असणारी. |
| दाजीसाहेब (डॉ. शिवाजीराव पटवर्धन) | वृद्ध, तेजोमय व्यक्तिमत्त्व, कृतज्ञता व्यक्त करणारे आणि तपोवनाचे संस्थापक. |
आशय आणि संदेश
समाजऋण व माणुसकी
कोणत्याही मोबदल्याशिवाय पीडित व गरजू लोकांच्या जीवनात आनंद निर्माण करणे ही खरी मानवता आहे, हे या पाठातून दिसून येते.
निस्वार्थी आनंद
स्वतःसाठी तर सगळेच जगतात, पण दुसऱ्यांच्या चेहऱ्यावर हसू आणण्यात जे आत्मिक समाधान असते ते अनमोल असते.
लक्षात ठेवण्याचे मुद्दे
- अबदुल वर्षातून दोनदा (संक्रांतीला आणि ज्येष्ठ पौर्णिमेला) अमरावती येथील तपोवनात बांगड्या भरायला जात असे.
- तपोवनातील कुष्ठरोगी स्त्रिया आणि मुली अबदुलची आतुरतेने वाट पाहत असत.
- दाजीसाहेबांनी अबदुलच्या समाजकार्याचा सत्कार करून त्याला सन्मानित केले.
- तपोवनाचे नियंत्रण बदलल्याची बातमी समजल्यावर अबदुलचे मन हेलावून गेले.
शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| पर्वणी | दुर्मीळ संधी किंवा शुभकाल (Rare opportunity) |
| तेजी | भरभराट किंवा व्यवसाय जोमात चालणे (Boom / Prosperity) |
| झोत | वाऱ्याचा वेगवान प्रवाह (Gust of wind) |
| गलका करणे | गोंगाट करणे (Making noise / Clamour) |
| संकोच वाटणे | मोकळेपणा न वाटणे किंवा लाजल्यासारखे होणे (Feeling hesitant / Shy) |
| हातभार लावणे | मदत करणे (To lend a helping hand) |
| भारावून जाणे | प्रभावीत होणे किंवा भावुक होणे (Overwhelmed / Touched) |
| दिव्य | कठीण काम (A tough task) |
अलंकार आणि काव्यसौंदर्य
| अलंकार/वैशिष्ट्य | उदाहरण | स्पष्टीकरण |
|---|---|---|
| उपमा अलंकार | अबदुल हा तपोवनातील स्त्रियांना देवदूतासारखा वाटतो. | येथे अबदुलची तुलना देवदूताशी 'सारखा' या शब्दाचा वापर करून केली आहे. |
| उत्प्रेक्षा अलंकार | अबदुल हा तपोवनातील स्त्रियांसाठी जणू देवदूतच. | येथे अबदुल हाच जणू देवदूत आहे अशी कल्पना (संभावना) वर्तवली आहे. |
महत्त्वाचे प्रश्नोत्तरे
Q1. तपोवनातील स्त्रियांना आणि मुलींना अबदुल कसा वाटे?
तपोवनातील स्त्रियांना आणि मुलींना अबदुल हा अगदी देवदूतासारखा वाटे.
Q2. रस्त्याने कोणी भेटलं तर तपोवनात जातो असं सांगू नका, असे अबदुल पत्नीला का म्हणाला?
कारण तपोवनात कुष्ठरोगी राहत असल्यामुळे समाजात त्याबद्दल काही गैरसमज किंवा पूर्वग्रह असू शकतात, ज्यामुळे आपल्या बांगड्यांच्या धंद्यावर व व्यवसायावर परिणाम होईल, असे अबदुलला वाटे.
Q3. अबदुलचा सत्कार करताना दाजीसाहेबांनी कोणत्या उदाहरणाचा उल्लेख केला?
दाजीसाहेबांनी रामाने सेतुबंधन करताना लहानशा खरीनेसुद्धा (खारीने) आपल्या शक्तीप्रमाणे केलेल्या मदतीचे उदाहरण दिले आणि तशीच मदत न मागता न थकता करणारे अबदुलमियाँ असल्याचे कौतुक केले.
Q4. अबदुलच्या स्वभावाची वैशिष्ट्ये लिहा.
अबदुल हा अत्यंत संवेदनशील, परोपकारी, निस्वार्थी आणि संवेदनशील मनाचा माणूस होता. कोणत्याही मोबदल्याची अपेक्षा न ठेवता कुष्ठरोगी स्त्रियांच्या जीवनात आनंद निर्माण करण्याचा तो प्रयत्न करत असे.
Q5. शन्नोच्या वागण्यामागील तिचा विचार काय असावा, याविषयी तुमचे मत लिहा.
शन्नो ही संसाराच्या वास्तवात जगणारी गृहिणी होती. घरात आर्थिक टंचाई असताना, पतीने विनामोबदला दुसऱ्यांच्या कल्याणासाठी वेळ आणि श्रम देणे तिला चुकीचे वाटे. कुटुंबाचे पोट कसे भरायचे याची तिला सतत चिंता असे, म्हणूनच ती अबदुलवर रागवत असे.
Q6. सत्यता पटवून द्या - 'अबदुल एक थोर समाजसेवक'.
अबदुल वर्षातून दोनदा संक्रांतीला आणि ज्येष्ठ पौर्णिमेला तपोवनातील कुष्ठरोगी स्त्रियांना व मुलींना त्यांच्या आवडीच्या बांगड्या भरण्यासाठी जात असे. यासाठी तो कुठलाही मोबदला किंवा पैशांची अपेक्षा ठेवत नसे. त्यांच्या चेहऱ्यावरचा आनंद हाच त्याच्यासाठी लाखमोलाचा असे. त्याचे हे कार्य म्हणजे निष्काम कर्म आणि खरी मानवतासेवाच होती, म्हणूनच अबदुल एक थोर समाजसेवक ठरतो.
Q7. खालील वाक्यांतील अव्यय ओळखा व त्यांचे प्रकार लिहा: (अ) अबदुल जिल्हाधिकारी कचेरीजवळ आला. (आ) तो एक आनंदाचा आणि चैतन्याचा दिवस.
(अ) कचेरीजवळ - शब्दयोगी अव्यय. (आ) आणि - समुच्चयबोधक उभयान्वयी अव्यय.
Q8. खालील विरामचिन्हांची नावे लिहा: (अ) 《अरे, पण चिठ्ठी मराठीतून आहे.》 (आ) 《अनवर जेवला?》
(अ) दुहेरी अवतरण चिन्ह, स्वल्पविराम, उद्गारवाचक चिन्ह. (आ) दुहेरी अवतरण चिन्ह, प्रश्नचिन्ह.
परीक्षेसाठी टिप्स
- पाठातील कठीण शब्दांचे अर्थ व वाक्प्रचार पक्के करा, कारण ते शब्दसंपत्तीच्या प्रश्नांसाठी विचारले जातात.
- उपमा आणि उत्प्रेक्षा या दोन्ही अलंकारांमधील फरक उदाहरणासह समजून घ्या.
- स्वमताच्या प्रश्नांची उत्तरे लिहिताना स्वतःचे विचार मुद्दीत आणि समर्पक भाषेत मांडा.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
चुडीवाला पाठाचे लेखक किंवा लेखिका कोण आहेत?
चुडीवाला पाठाच्या लेखिका जयश्री रुईकर या आहेत.
अबदुल तपोवनात कोणकोणत्या सणांना जात असे?
अबदुल संक्रांतीला आणि ज्येष्ठ पौर्णिमेला तपोवनात जात असे.
तपोवनाचे संस्थापक कोण होते?
डॉ. शिवाजीराव उर्फ दाजीसाहेब पटवर्धन हे अमरावती येथील तपोवनाचे संस्थापक होते.
या नोट्स बालभारती मराठी अक्षरभारती पाठ्यपुस्तकातून (2026-27) AI च्या मदतीने तयार केल्या आहेत आणि पाठ्यपुस्तकाशी पडताळल्या आहेत.
More in Marathi
See all →- तू बुद्धी दे (प्रार्थना) Notes, Summary & Questions | Class 10 SSC Comprehensive Class 10 Marathi Aksharbharati Chapter 1 Tu Buddhi De notes, summary, vocabulary, mind map, and SSC board-style exam questions...
- संतवाणी Class 10 Marathi Notes, Summary, Questions | SSC Comprehensive notes, summary, vocabulary, and exam-style questions for Maharashtra Board Class 10 Marathi Chapter 2 Santvani.
- Shal Chapter 3 Notes Summary Questions Class 10 SSC (Marathi Aksharbharati) Complete exam-focused study notes for Maharashtra Board Class 10 Marathi Aksharbharati Chapter 3 'शाल' by R. G. Jadhav, including summary an...
- Upas Notes, Summary, Questions & Answers | Class 10 SSC Marathi Complete exam-focused study notes for Class 10 Marathi Aksharbharati Chapter 4 'उपास' by P. L. Deshpande. Includes summary, vocabulary, and...
- मोठे होत असलेल्या मुलांनो स्थूलवाचन Class 10 SSC Notes Comprehensive notes and board-style questions for Marathi Aksharbharati Class 10 Chapter मोठे होत असलेल्या मुलांनो (स्थूलवाचन).
- दोन दिवस Don Divas Notes Summary Questions Class 10 SSC Marathi Complete exam-focused study notes for Maharashtra SSC Class 10 Marathi Chapter 6 - Don Divas (कविता) by Narayan Surve, including summary, qu...