व्युत्पत्ती म्हणजे शब्दाच्या अर्थाचे किंवा शब्दाच्या मुळाचे ज्ञान. अशा अनेक शब्दांच्या व्युत्पत्तींचा संग्रह म्हणजे व्युत्पत्ती कोश. भाषेत अनेक कारणांनी बदल होत जातात; या बदलांचे मूळ व्युत्पत्ती कोशात शोधता येते. व्युत्पत्ती कोशाचे प्रमुख कार्य पुढीलप्रमाणे :
- शब्दाचे मूळ रूप दाखवणे. उदा., ‘आग’ हा शब्द संस्कृतमधील ‘अग्नि’पासून (प्राकृत ‘अग्गि’मार्गे) आला.
- अर्थांतील बदल स्पष्ट करणे. उदा., ‘शहाणा’ म्हणजे पूर्वी हुशार, बुद्धिमान; आता ‘अतिशहाणा’ हा अर्थही रूढ होत आहे.
- उच्चारातील बदल व फरक दाखवणे.
- बदलांचे कारण स्पष्ट करणे. उदा., उच्चार सोपे करण्याची (सुलभीकरणाची) प्रवृत्ती.
याशिवाय शब्दाची जात, लिंग आणि इतर भाषांत तो शब्द कोणत्या रूपात आला आहे, हेही व्युत्पत्ती कोशात दाखवलेले असते. उदा., ‘दिवाळी’ हा शब्द संस्कृत ‘दीपावलि’पासून आला असून हिंदी, गुजराती, बंगाली इत्यादी भाषांत त्याची रूपे आढळतात.