शब्द कोठून आला, त्याचे मूळ रूप काय होते आणि काळाच्या ओघात त्याचे रूप व अर्थ कसे बदलले, हे सांगणारा कोश म्हणजे व्युत्पत्ती कोश. त्याचे कार्य पुढीलप्रमाणे :
- शब्दाचे मूळ शोधणे : मराठीतील प्रत्येक शब्द कोणत्या भाषेतून व कोणत्या मूळ शब्दापासून आला ते सांगणे. मराठीत संस्कृत, प्राकृत, कानडी, तेलुगू, फारसी, अरबी, पोर्तुगीज, इंग्रजी अशा अनेक भाषांतून शब्द आले आहेत (उदा. ‘बटाटा’ – पोर्तुगीज, ‘कागद’ – फारसी, ‘टेबल’ – इंग्रजी).
- रूप व अर्थ यांतील बदल नोंदवणे : शब्द मराठीत रुळताना त्याचे उच्चार, रूप व अर्थ कसे बदलले, याची नोंद ठेवणे.
- भाषेचा व संस्कृतीचा इतिहास उलगडणे : शब्दांच्या प्रवासातून भिन्न भाषिक समाजांशी झालेला संपर्क, व्यापार, राज्यकारभार यांचा इतिहास कळतो.
- अभ्यासकांना संदर्भ देणे : भाषाभ्यासक, लेखक, विद्यार्थी यांना शब्दांचे अचूक अर्थ व शुद्ध रूप समजण्यासाठी हा कोश विश्वासार्ह संदर्भग्रंथ ठरतो.
कृ. पां. कुलकर्णी यांनी अपार परिश्रमाने तयार केलेला ‘मराठी व्युत्पत्ती कोश’ हे या कार्याचे उत्तम उदाहरण आहे.