प्रश्न 3 (iv) विद्युतचलित्राची सुबक नामनिर्देशित आकृती काढून तत्त्व लिहा.

तत्त्व: चुंबकीय क्षेत्रात ठेवलेल्या आयताकृती कुंडलातून विद्युतधारा प्रवाहित केल्यास कुंडलावर बल (बलयुग्म) कार्य करते व कुंडल फिरू लागते. विद्युतचलित्र विद्युत ऊर्जेचे यांत्रिक ऊर्जेत रूपांतर करते.

आकृती (कशी काढावी): दोन चुंबकीय ध्रुव N व S समोरासमोर काढा. त्यांच्यामध्ये आयताकृती तांब्याचे कुंडल ABCD काढा, त्याच्या मध्यातून जाणारा अक्ष (आस) दाखवा. कुंडलाची दोन टोके दुभंग कडी R₁ व R₂ ला जोडा. या कड्यांना कार्बनचे ब्रश B₁ व B₂ स्पर्श करतात. ब्रश बॅटरी व कळ (key) यांना जोडलेले दाखवा. बाणांनी कुंडलातील विद्युतधारेची दिशा व कुंडलाच्या फिरण्याची दिशा दाखवा.

नावे: चुंबकीय ध्रुव N, S; कुंडल ABCD; अक्ष; दुभंग कडी R₁, R₂; ब्रश B₁, B₂; बॅटरी; कळ.

कार्य: विद्युतधारा ब्रश B₁ व कडी R₁ मधून कुंडलात जाते. AB व CD या भुजांतून विद्युतधारा विरुद्ध दिशांनी वाहते, म्हणून फ्लेमिंगच्या डाव्या हाताच्या नियमानुसार एक भुजा वर व दुसरी खाली ढकलली जाते आणि कुंडल फिरते. प्रत्येक अर्ध्या फेरीनंतर दुभंग कड्यांचा ब्रशांशी असलेला संपर्क बदलतो, त्यामुळे कुंडलातील विद्युतधारेची दिशा उलट होते आणि कुंडल एकाच दिशेने फिरत राहते. फिरणाऱ्या अक्षाचा उपयोग पंखा, मिक्सर, पंप इत्यादींमध्ये होतो.