Answer: कथा ‘रस्त्यातील दगड’ (शीर्षक, मुद्द्यांनुसार कथा आणि तात्पर्य)
रस्त्यातील दगड
फार पूर्वी सुवर्णनगरी नावाच्या राज्यात विक्रमसेन नावाचा राजा राज्य करत होता. राजा न्यायी होता, पण त्याची प्रजा आळशी झाली होती. रस्त्यावर कचरा पडला तरी कोणी उचलत नसे; ‘हे काम राजाचे’ असे सगळे म्हणत.
प्रजेला धडा शिकवण्यासाठी राजाने एक युक्ती केली. त्याने आपल्या सेवकांना बाजाराकडे जाणाऱ्या मुख्य रस्त्याच्या मधोमध एक मोठा दगड ठेवण्याची आज्ञा दिली आणि दगडाखाली गुपचूप एक छोटी धनाची पेटी ठेवली. सकाळपासून व्यापारी, शेतकरी, घोडेस्वार त्या रस्त्याने गेले. प्रत्येकजण दगड पाहून कुरकुरला आणि कडेने निघून गेला; पण कोणीही दगड बाजूला केला नाही.
संध्याकाळी भाजी विकणारा रघू तिथे आला. ‘अंधारात कोणी ठेचकाळेल,’ असा विचार करून त्याने आपले टोपले खाली ठेवले आणि खूप जोर लावून दगड रस्त्याच्या कडेला ढकलला. दगडाखाली त्याला धनाची पेटी सापडली. रघूने ती न उघडता थेट राजवाड्यात नेऊन राजाला दिली.
राजा अतिशय आनंदित झाला. दुसऱ्या दिवशी त्याने सर्व प्रजेला बोलावले आणि सर्वांसमोर रघूचा सत्कार करून ती पेटी त्यालाच बक्षीस दिली. राजा म्हणाला, ‘रस्त्यातील अडथळा दूर करणे ही प्रत्येक नागरिकाची जबाबदारी आहे.’ हे ऐकून प्रजेला आपली चूक कळली आणि त्या दिवसापासून लोक सार्वजनिक कामात हातभार लावू लागले.
तात्पर्य : इतरांकडे बोट न दाखवता आपले कर्तव्य स्वतः करणारा नागरिकच खरा जबाबदार नागरिक असतो.
