प्रश्न 3 (iii) खालील उतारा वाचून दिलेल्या प्रश्नांची उत्तरे लिहा :इंद्रधनुष्य ही निसर्गातील सुंदर घटना आहे. इंद्रधनुष्य हे प्रकाशाचे अपस्करण, अपवर्तन आणि आंतरिक परावर्तन यांचा एकत्रित परिणाम आहे. प्रामुख्याने पाऊस पडून गेल्यानंतर आकाशात इंद्रधनुष्य द…

उत्तर: (अ) अपवर्तन, अपस्करण व आंतरिक परावर्तन; (ब) प्रकाश एका माध्यमातून वेगळ्या प्रकाशीय घनतेच्या दुसऱ्या माध्यमात तिरपा जाताना त्याची दिशा बदलते; (क) आकृतीचे वर्णन खाली दिले आहे.

(अ) पाण्याच्या थेंबांमध्ये सूर्यप्रकाशाचे अपवर्तन, अपस्करण आणि आंतरिक परावर्तन या तीन घटनांमुळे इंद्रधनुष्य तयार होते.

(ब) प्रकाश एका पारदर्शक माध्यमातून दुसऱ्या पारदर्शक माध्यमात तिरपा जाताना दोन्ही माध्यमांत प्रकाशाचा वेग वेगवेगळा असल्यामुळे त्याची दिशा बदलते; यालाच अपवर्तन म्हणतात. हवेतून पाण्याच्या थेंबात शिरताना प्रकाशाचा वेग कमी होतो आणि तो स्तंभिकेकडे वाकतो; थेंबातून हवेत बाहेर पडताना वेग वाढतो आणि तो स्तंभिकेपासून दूर वाकतो.

(क) आकृती: पाण्याच्या थेंबासाठी एक मोठे वर्तुळ काढा. सूर्यकिरण थेंबाच्या वरच्या डाव्या बाजूने आत शिरताना अपवर्तित होऊन रंगांमध्ये विभागले जातात (अपस्करण) असे दाखवा. थेंबाच्या मागच्या आतील पृष्ठभागावर किरणांचे आंतरिक परावर्तन दाखवा आणि खालच्या भागातून बाहेर पडताना पुन्हा अपवर्तन दाखवा. बाहेर पडणाऱ्या किरणांत तांबडा व जांभळा रंग वेगवेगळ्या कोनांत दाखवा आणि सूर्य निरीक्षकाच्या पाठीमागे आहे असे दाखवा.