प्रश्न 3 (vii) खालील आकृतीचे निरीक्षण करून विविध माध्यमातील प्रकाशाच्या अपवर्तनाचे नियम लिहा :(आकृती: तीन आकृत्या. (अ) विरल माध्यमातून घन माध्यमात तिरपा जाणारा किरण; आपाती कोन i व अपवर्तन कोन r दाखवले असून किरण स्तंभिकेकडे झुकतो. (ब) घन माध्यमातून वि…

उत्तर:

(अ) प्रकाशकिरण विरल माध्यमातून (उदा. हवा) घन माध्यमात (उदा. काच) तिरपा जाताना त्याचा वेग कमी होतो व तो स्तंभिकेकडे झुकतो. म्हणजे अपवर्तन कोन आपाती कोनापेक्षा लहान असतो (r < i).

(ब) प्रकाशकिरण घन माध्यमातून विरल माध्यमात तिरपा जाताना त्याचा वेग वाढतो व तो स्तंभिकेपासून दूर जातो. म्हणजे अपवर्तन कोन आपाती कोनापेक्षा मोठा असतो (r > i).

(क) प्रकाशकिरण दोन माध्यमांच्या पृष्ठभागावर लंब दिशेने (स्तंभिकेच्या दिशेने, i = 0º) पडल्यास तो दिशा न बदलता सरळ जातो; म्हणजे r = 0º.

तसेच आपाती किरण, अपवर्तित किरण व आपाती बिंदूतील स्तंभिका एकाच प्रतलात असतात आणि दिलेल्या दोन माध्यमांसाठी \(\dfrac{\sin i}{\sin r}\) हे गुणोत्तर स्थिर असते (स्नेलचा नियम); हा स्थिरांक म्हणजे पहिल्या माध्यमाच्या सापेक्ष दुसऱ्या माध्यमाचा अपवर्तनांक होय.