औक्षण (कविता) Notes, Summary, Questions | Class 10 Marathi SSC
On this page
औक्षण ही इंदिरा संत यांची प्रसिद्ध कविता आहे. सीमेवर लढायला जाणाऱ्या सैनिकाचे देशवासीयांकडून कसे औक्षण केले जाते, याचे मन हेलावून टाकणारे चित्रण या कवितेत आले आहे.
लेखक/कवी परिचय
इंदिरा संत (१९१४ ते २०००) या सुप्रसिद्ध कवयित्री, कथाकार आणि ललित लेखिका आहेत. त्यांच्या ‘गर्भरेशीम’ या कवितासंग्रहाला साहित्य अकादमीचा पुरस्कार मिळालेला आहे. प्रीती, विरह, एकाकीपणा आणि भावनांचा कल्लोळ निसर्गप्रतिमांतून नेमक्या शब्दांत मांडणे हे त्यांच्या काव्याचे वैशिष्ट्य आहे.
सारांश
कवितेच्या सुरुवातीला कवयित्री सांगते की देशवासीयांकडे सैनिकाचे औक्षण करण्यासाठी मुठीमध्ये द्रव्य नाही, शिरेमध्ये रक्त नाही, कष्टाचे सामर्थ्य नाही आणि जीव ओवाळावा तरी जीव लहान आहे.
युद्धभूमीवर जरी वरून तोफांचा भडिमार होत असला आणि धुराचे लोट उसळत असले, तरी सैनिक आपल्या जिद्दीने आणि पराक्रमाने पुढे पाऊल टाकत असतो. या सैनिकाची विजयाची दौड डोlळे भरून पहावीशी वाटते.
सामान्य दीनदुबळे देशवासीय आपल्या डोळ्यांतील अश्रूंची ज्योत पेटवून या असंख्य ज्योतींच्या साक्षीने सैनिकाची पाठराखण करतात. हीच सामान्य लोकांची सैनिकासाठी ओवाळणी किंवा औक्षण असते.
माइंड मॅप
औक्षण
- कवयित्री परिचय
- इंदिरा संत
- प्रसिद्ध भावकवयित्री
- गर्भरेशीम पुरस्कारप्राप्त
- सैनिकाचे शौर्य
- बंबारा व तोफांचा भडिमार
- जिद्दीचे पाऊल
- विजयाची दौड
- सामान्य नागरिकांची स्थिती
- जवळ संपत्ती नाही
- कष्टाचे सामर्थ्य नाही
- लहान जीव
- औक्षण व भावना
- आसवांची ज्योत
- असंख्य ज्योतींची राखण
- दीनदुबळ्यांचे औक्षण
कवितेच्या विकासाचा क्रम
- सैनिकाच्या शौर्यगाथेपुढे स्वतःची अपुरी साधने व लहान जीव असल्याचे सांगणे
- युद्धभूमीवरील तोफांचा भडिमार आणि धुराच्या कल्लोळातही सैनिकाची जिद्दीने पुढे चाललेली वाटचाल सांगणे
- सैनिकाची विजयाची दौड डोळे भरून पाहण्याची इच्छा व्यक्त करणे
- डोळ्यांतील आसवांच्या ज्योतीने सैनिकाचे औक्षण करणे
- दीनदुबळ्या देशवासीयांच्या असंख्य ज्योतींची सैनिकामागे असलेली राखण स्पष्ट करणे
आशय आणि संदेश
देशभक्ती आणि सैनिकांविषयी कृतज्ञता
सीमेवर जिवाची बाजी लावून देशाचे रक्षण करणाऱ्या सैनिकाबद्दल देशवासीयांच्या मनात असलेला अफाट आदर, कृतज्ञता आणि प्रेम या थिममधून स्पष्ट होते.
सामान्यांची मर्यादा आणि भावनांची उच्चता
नागरिकांकडे श्रीमंती किंवा मोठे सामर्थ्य नसले, तरी त्यांच्या मनातील निस्सीम भावना आणि अश्रूंच्या रूपाने केलेले औक्षण सैनिकासाठी किती अमूल्य आहे हे यात दाखवले आहे.
लक्षात ठेवण्याचे मुद्दे
- कवयित्री इंदिरा संत यांनी सीमेवर जाणाऱ्या जवानाचे औक्षण करण्याचे वर्णन केले आहे.
- सैनिकाच्या शौर्यापुढे सामान्य माणसाची संपत्ती व सामर्थ्य अत्यंत तुटपुंजे वाटते.
- तोफांच्या भडिमारामध्येही सैनिकाची पावले जिद्दीने पुढे पडतात.
- अश्रूंच्या ज्योतींनी सैनिकाची पाठराखण करणे म्हणजेच दीनदुबळ्यांचे औक्षण होय.
शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| औक्षण | ओवाळणे (welcoming/worshipping with a lamp) |
| द्रव्य | धन, पैसा, संपती (wealth/money) |
| बंबारा | बंदुकीच्या गोळांचा किंवा तोफगोळांचा भडिमार (bombardment) |
| कल्लोळ | लोळ किंवा ढीग (commotion/turbulent mass) |
| पाजळणे | पेटवणे, चेतवणे (to ignite/light) |
अलंकार आणि काव्यसौंदर्य
| अलंकार/वैशिष्ट्य | उदाहरण | स्पष्टीकरण |
|---|---|---|
| रूपक अलंकार / प्रतिमासृष्टी | डोळांतील आसवांची ज्योत ज्योत पाजळावी | अश्रूंना ज्योतीची उपमा देऊन भावनांची तीव्रता अत्यंत सुंदररीत्या व्यक्त केली आहे. |
महत्त्वाचे प्रश्नोत्तरे
Q1. कष्टाचे सामर्थ्य अपुरे केव्हा वाटते?
सैनिकाच्या अतुलनीय शौर्यगाथेपुढे कष्टाचे सामर्थ्य अपुरे वाटते.
Q2. सैनिकाचे पाऊल जिद्दीचे का वाटते?
वर तोफांचे घोंघावणारे बंबारे आणि धुराचे कल्लोळ असतानाही त्या धडाडत्या तोफांतून सैनिक जिद्दीने पुढे चालत राहतो, म्हणून त्याचे पाऊल जिद्दीचे वाटते.
Q3. डोळे भरून पाहावे असे दृश्य कोणते?
सैनिकाची विजयाची दौड डोळे भरून पाहावीसे वाटते.
Q4. सैनिकाचे औक्षण कसे केले जाते?
(१) भरलेल्या डोळ्यांनी किंवा भरलेल्या अंतःकरणाने (२) डोळांतील आसवांच्या ज्योतींनी सैनिकाचे औक्षण केले जाते.
Q5. कवितेतील ‘दीनदुबळे’ म्हणजे कोण?
कवितेतील ‘दीनदुबळे’ म्हणजे सैनिकांच्या कार्याचा अभिमान बाळगणारे सामान्य देशवासीय होय.
Q6. ‘सैनिक सीमेवर तैनात असतो, म्हणून आपण सुरक्षित राहतो’, या विधानातील भाव स्पष्ट करा.
सैनिक आपल्या जीवाची पर्वा न करता दिवसरात्र सीमेवर अत्यंत कठीण परिस्थितीत देशाचे रक्षण करतो. त्यामुळेच देशांतर्गत नागरिक कोणत्याही भीतीशिवाय सण-उत्सव साजरे करतात आणि सुरक्षित जीवन जगतात.
Q7. कवितेच्या संदर्भात ‘दीनदुबळे’ याचा कवयित्रीला अभिप्रेत असलेला अर्थ स्पष्ट करा.
कवयित्रीच्या मते देशातील सामान्य नागरिकांकडे सैनिकासारखा पराक्रम किंवा संपत्ती नाही, त्यांचे शरीर कष्टाने थकलेले असू शकते. परंतु सैनिकाप्रती त्यांच्या मनात निस्सीम आदर व कृतज्ञता आहे, म्हणून त्यांना दीनदुबळे म्हटले आहे.
Q8. खालील ओळींचे रसग्रहण करा: 'अशा असंख्य ज्योतींची तुझ्यामागून राखण; दीनदुबळांचे असे तुला एकच औक्षण.'
येथे आशयसौंदर्य असे आहे की, देशातील असंख्य सामान्य नागरिक आपल्या अश्रूंच्या ज्योती पेटवून सैनिकाच्या पाठीशी उभे राहतात आणि त्याची पाठराखण करतात. काव्यसौंदर्यात, अश्रूंच्या ज्योतींनी ओवाळण्याची कल्पना अत्यंत भावोत्कट आणि प्रभावी वाटली आहे. भाषासौंदर्यात, साध्या व नेमक्या शब्दांतून सैनिकाबद्दलची कृतज्ञता सुंदररीत्या मांडली आहे.
परीक्षेसाठी टिप्स
- कवितेचे नाव, कवयित्रीचे नाव (इंदिरा संत) आणि त्यांचा संग्रह यांची नावे पाठ ठेवा.
- रसग्रहणाचे प्रश्न सोडवताना आशयसौंदर्य, काव्यसौंदर्य आणि भाषासौंदर्य हे तिन्ही मुद्दे छुट्टाच्छूट लिहा.
- शब्दार्थ आणि त्यांचे अचूक अर्थ लक्षात ठेवा.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
औक्षण कवितेच्या कवयित्री कोण आहेत?
औक्षण या कवितेच्या कवयित्री सुप्रसिद्ध लेखिका इंदिरा संत या आहेत.
कवितेत सैनिकाचे औक्षण कशाने केले आहे?
कवितेत सैनिकाचे औक्षण डोळ्यांतील आसवांच्या (अश्रूंच्या) ज्योतींनी केले आहे.
या कवितेचा मुख्य संदेश काय आहे?
सीमेवर देशाचे रक्षण करणाऱ्या जवानांविषयी कृतज्ञता व्यक्त करणे आणि त्यांच्या शौर्याचा सन्मान करणे हा या कवितेचा मुख्य संदेश आहे.
या नोट्स बालभारती मराठी अक्षरभारती पाठ्यपुस्तकातून (2026-27) AI च्या मदतीने तयार केल्या आहेत आणि पाठ्यपुस्तकाशी पडताळल्या आहेत.
More in Marathi
See all →- तू बुद्धी दे (प्रार्थना) Notes, Summary & Questions | Class 10 SSC Comprehensive Class 10 Marathi Aksharbharati Chapter 1 Tu Buddhi De notes, summary, vocabulary, mind map, and SSC board-style exam questions...
- संतवाणी Class 10 Marathi Notes, Summary, Questions | SSC Comprehensive notes, summary, vocabulary, and exam-style questions for Maharashtra Board Class 10 Marathi Chapter 2 Santvani.
- Shal Chapter 3 Notes Summary Questions Class 10 SSC (Marathi Aksharbharati) Complete exam-focused study notes for Maharashtra Board Class 10 Marathi Aksharbharati Chapter 3 'शाल' by R. G. Jadhav, including summary an...
- Upas Notes, Summary, Questions & Answers | Class 10 SSC Marathi Complete exam-focused study notes for Class 10 Marathi Aksharbharati Chapter 4 'उपास' by P. L. Deshpande. Includes summary, vocabulary, and...
- मोठे होत असलेल्या मुलांनो स्थूलवाचन Class 10 SSC Notes Comprehensive notes and board-style questions for Marathi Aksharbharati Class 10 Chapter मोठे होत असलेल्या मुलांनो (स्थूलवाचन).
- दोन दिवस Don Divas Notes Summary Questions Class 10 SSC Marathi Complete exam-focused study notes for Maharashtra SSC Class 10 Marathi Chapter 6 - Don Divas (कविता) by Narayan Surve, including summary, qu...