फूटप्रिन्टस Footprints Class 10 SSC Marathi Notes Questions
On this page
डॉ. प्रदीप आवटे लिखित 'फूटप्रिन्टस' हा एक विज्ञानकथा प्रकारातील पाठ आहे. ग्लोबल वॉर्मिंग, पर्यावरण संवर्धन आणि तंत्रज्ञानाचा वापर करून जीवनशैली बदलण्याचा संदेश या पाठात दिला आहे.
लेखक/कवी परिचय
डॉ. प्रदीप आवटे (जन्म १९६६) हे प्रसिद्ध कवी, गीतकार, कथाकार व नाटककार आहेत. 'माझ्या आभाळाची गोष्ट', 'धम्मधारा' हे काव्यसंग्रह आणि 'जगूभैय्या झिंदाबाद' हे बालवाङ्मय प्रसिद्ध आहे.
सारांश
अभिषेककडे कानपूरहून आलेला त्याचा आतेभाऊ सुमित (जो आय.आय.टी. कानपूरला शिकत होता) याने 'फूटप्रिन्टस' नावाचे ॲप तयार केले होते.
सुरुवातीला रेखामावशींची माहिती ॲपमध्ये भरल्यावर स्क्रीनवर 'सिल्व्हहर फूटप्रिन्टस' म्हणजेच अतिशय स्वच्छ व सुंदर चांदीसारखे पाय उमटले, कारण त्या चालत किंवा सायकलने प्रवास करत व निसर्गाच्या जवळ राहत होत्या.
यानंतर पावडेकाकांची माहिती भरली असता, ते नेहमी एकटेच कारने लांब प्रवास करत असल्यामुळे त्यांच्या पावलांचे ठसे 'परफेक्ट ब्लॅक फूटप्रिन्टस' म्हणजेच काळेकुट्ट असल्याचे समोर आले.
सुमितने समजावून सांगितले की आपल्या दैनिक व्यवहारातील वाहनांच्या वापरामुळे आपण वातावरणात कार्बन सोडतो, ज्यामुळे ग्लोबल वॉर्मिंग वाढते.
सनेहलने कॉलेजला जाताना सायकल वापरण्याचा आणि अभिषेकने बसने प्रवास करण्याचा निश्चय केला. पावडेकाकांनाही आपल्या वागण्याची जाणीव झाली.
माइंड मॅप
फूटप्रिन्टस
- सुमितचे ॲप
- फूटप्रिन्टस नाव
- कार्बन उत्सर्जन मोजणे
- रेखामावशी
- सायकल व चालण्याचा वापर
- सिल्व्हहर फूटप्रिन्टस (चंदेरी पावलं)
- पावडेकाका
- एकटेच कारने प्रवास
- परफेक्ट ब्लॅक फूटप्रिन्टस (काळे पाय)
- विद्यार्थ्यांचा निश्चय
- सनेहलचा सायकलचा वापर
- अभिषेकचा बसने प्रवास
पाठातील घटनेचा ओघ
- सुमितचे कानपूरहून येणे आणि लॅपटॉपवर प्रोजेक्ट दाखवणे.
- रेखामावशींच्या पायाचे मळकट उमटलेले ठसे पाहून सनेहलचे त्रासणे.
- सुमितने आपल्या स्मार्टफोनमधील 'फूटप्रिन्टस' ॲप सुरू करणे.
- रेखामावशींची माहिती भरल्यावर चंदेरी (सिल्व्हहर) फूटप्रिन्टस दिसणे.
- पावडेकाकांची माहिती भरल्यावर काळेकुट्ट (ब्लॅक) फूटप्रिन्टस दिसणे.
- सुमितने वातावरणातील कार्बन उत्सर्जन आणि ग्लोबल वॉर्मिंगबद्दल सांगणे.
- सनेहल आणि अभिषेकने सार्वजनिक वाहतूक किंवा सायकल वापरण्याचा निर्णय घेणे.
पात्र परिचय
| पात्र | स्वभाववैशिष्ट्ये |
|---|---|
| अभिषेक | पर्यावरणाची काळजी करणारा, सुमितचा आतेभाऊ, बसने प्रवास करण्याचा निश्चय करणारा. |
| सुमित | आय.आय.टी. कानपूरचा विद्यार्थी, तंत्रसनेही (टेक्नोसॅव्ही), 'फूटप्रिन्टस' ॲपचा निर्माता. |
| सनेहल | अभिषेकची बहीण, स्वच्छतेची भोक्ती, सायकल वापरण्याचा निश्चय करणारी. |
| पावडेकाका | कारने प्रवास करणारे, स्वतःच्या सुखसोयी पाहणारे, नंतर जाणीव झालेले. |
| रेखामावशी | कष्टकरी महिला, निसर्गाच्या जवळ राहणाऱ्या, चंदेरी पावलं असलेल्या. |
आशय आणि संदेश
पर्यावरण संवर्धन आणि ग्लोबल वॉर्मिंग
मानवाच्या जीवनशैलीमुळे वातावरणात सोडला जाणारा कार्बन आणि त्यामुळे तापलेली धरती याविषयी सखोल जाणीव निर्माण करणे हा या पाठाचा मूळ उद्देश आहे.
तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर
तंत्रज्ञानाचा वापर केवळ मनोरंजनासाठी नव्हे, तर सामाजिक व पर्यावरणीय समस्या समजून घेण्यासाठी कसा करता येतो हे सुमितच्या ॲपमधून दिसते.
लक्षात ठेवण्याचे मुद्दे
- सुमितने 'फूटप्रिन्टस' नावाचे ॲप तयार केले होते.
- रेखामावशींची जीवनशैली साधी असल्याने त्यांची पावलं 'सिल्व्हहर फूटप्रिन्टस' निघाली.
- पावडेकाका रोज एकटे कारने जात असल्यामुळे त्यांची पावलं 'परफेक्ट ब्लॅक फूटप्रिन्टस' ठरली.
- वातावरणातील कार्बन प्रमाण कमी करण्यासाठी सार्वजनिक वाहतूक (पब्लिक ट्रान्सपोर्ट) वापरणे गरजेचे आहे.
शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| समदादा | सर्व (सर्व) |
| भोक्ता | आवड असणारा (fond of) |
| बक्कळ | पुष्कळ (plenty) |
| अनाठायी | अयोग्य ठिकाणी (unnecessary) |
| टेक्नोसॅव्ही | तंत्रसनेही (tech-savvy) |
| निरभ्र | ढग नसलेले (cloudless) |
| वर्गीय | अतिशय पातळ पत्रा (metal foil/tinsel) |
| उत्सर्जन | बाहेर टाकणे (emission) |
| अवघं | संपूर्ण, सगळं (entire/whole) |
| ममळममळ व्यक्त करणे | नाराजी व्यक्त करणे (expressing annoyance) |
अलंकार आणि काव्यसौंदर्य
| अलंकार/वैशिष्ट्य | उदाहरण | स्पष्टीकरण |
|---|---|---|
| उपमा अलंकार | रेखामावशीचे पाय झऱ्याच्या स्फटिक स्वच्छ पाण्यासारखे | रेखामावशीच्या पायांच्या स्वच्छतेची तुलना झऱ्याच्या स्फटिक स्वच्छ पाण्याशी केली आहे. |
| उपमा अलंकार | अगदी आभाळाच्या निरभ्र तुकड्यासारखा | स्क्रीनवरील निळ्या चौकोनाची तुलना निरभ्र आभाळाच्या तुकड्याशी केली आहे. |
महत्त्वाचे प्रश्नोत्तरे
Q1. सनेहल का त्रासली होती?
स्वच्छतेची भोक्ती असलेली सनेहल हॉलमधील फरशीवर रेखामावशींच्या पायाचे काळे मळकट उमटलेले ठसे पाहून त्रासली होती.
Q2. पावडेकाकांचा चेहरा का पडला?
सुमितच्या 'फूटप्रिन्टस' ॲपवर पावडेकाकांची माहिती भरल्यानंतर त्यांच्या पावलांचे ठसे 'परफेक्ट ब्लॅक फूटप्रिन्टस' (काळेकुट्ट पाय) असल्याचे समोर आले, त्यामुळे त्यांचा चेहरा पडला.
Q3. रेखामावशीची पावलं अधिक सुंदर का आहेत?
रेखामावशींच्या रोजच्या जगण्यात कार्बन उत्सर्जनाला वावच नव्हता; त्या चालत किंवा सायकलने प्रवास करत व त्यांनी झाडेही लावली होती, म्हणून त्यांची पावलं अधिक सुंदर व चंदेरी होती.
Q4. अभिषेकचे बाबा 'पब्लिक ट्रान्सपोर्ट इज अ मस्ट' असे का म्हणतात?
आपल्या पायांना चिकटलेला कार्बन प्रमाणात ठेवण्याकरिता अभिषेकचे बाबा 'पब्लिक ट्रान्सपोर्ट इज अ मस्ट' असे म्हणतात.
Q5. सनेहलने आणि अभिषेकने काय निश्चय केला?
सनेहलने कॉलेजला जाताना सायकल वापरण्याचा आणि अभिषेकने बसने ये-जा करण्याचा निश्चय केला.
Q6. सुमितच्या ॲपचे नाव काय होते आणि ते काय मोजत असे?
सुमितच्या ॲपचे नाव 'फूटप्रिन्टस' असे होते आणि ते आपल्या दैनंदिन व्यवहारात आपण वातावरणात किती कार्बन सोडतो हे मोजत असे.
Q7. 'तापानं फणफणलीय आपली धरती' या स्थिती बदलण्यासाठी उपाय सुचवा.
धरतीचे तापमान कमी करण्यासाठी जास्तीत जास्त वृक्षसंवर्धन केले पाहिजे, वैयक्तिक वाहनांऐवजी सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था किंवा सायकलचा वापर केला पाहिजे आणि प्लास्टिक टाळले पाहिजे.
Q8. 'आपल्या पायांचे वातावरणावर उममटलेले ठसे, आपल्याला सहजतेने पुसता येत नाहीत' या विधानाचा अर्थ स्पष्ट करा.
फरशीवरील मळकट पाऊलखुणा ओल्या फडक्याने सहज पुसता येतात; पण मानवाच्या चुकीच्या जीवनशैलीमुळे व प्रदूषणामुळे वातावरणात जे कार्बनचे घातक थोरले ठसे उमटतात, ते सहज पुसता येत नाहीत. त्याकरिता पर्यावरणात मोठ्या प्रमाणावर झाडे लावावी लागतात.
परीक्षेसाठी टिप्स
- पाठातील पात्रांची स्वभाव वैशिष्ट्ये आणि त्यांनी घेतलेले निर्णय नीट लक्षात ठेवा.
- शब्दार्थ आणि व्याकरण अभ्यास करताना विरामचिन्हे व वाक्यप्रकारांचा सराव करा.
- स्वमताच्या प्रश्नांची उत्तरे लिहिताना ग्लोबल वॉर्मिंग व वृक्षसंवर्धनाचे महत्त्व तुमच्या शब्दात लिहा.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
'फूटप्रिन्टस' पाठाचे लेखक कोण आहेत?
'फूटप्रिन्टस' पाठाचे लेखक प्रसिद्ध कवी व कथाकार डॉ. प्रदीप आवटे हे आहेत.
सुमितच्या ॲपचे कार्य काय होते?
सुमितचे 'फूटप्रिन्टस' ॲप माणसाच्या दैनंदिन जीवनशैलीवरून त्याच्या पाऊलखुणांचा कार्बन स्कोर आणि रंग (चंदेरी किंवा काळा) ठरवत असे.
पाठातून कोणता संदेश मिलताे?
ग्लोबल वॉर्मिंगपासून धरतीला वाचवण्यासाठी वृक्षसंवर्धन करणे आणि वैयक्तिक वाहनांऐवजी सार्वजनिक वाहनांचा किंवा सायकलचा वापर करून जीवनशैली बदलण्याचा संदेश मिळतो.
या नोट्स बालभारती मराठी अक्षरभारती पाठ्यपुस्तकातून (2026-27) AI च्या मदतीने तयार केल्या आहेत आणि पाठ्यपुस्तकाशी पडताळल्या आहेत.
More in Marathi
See all →- तू बुद्धी दे (प्रार्थना) Notes, Summary & Questions | Class 10 SSC Comprehensive Class 10 Marathi Aksharbharati Chapter 1 Tu Buddhi De notes, summary, vocabulary, mind map, and SSC board-style exam questions...
- संतवाणी Class 10 Marathi Notes, Summary, Questions | SSC Comprehensive notes, summary, vocabulary, and exam-style questions for Maharashtra Board Class 10 Marathi Chapter 2 Santvani.
- Shal Chapter 3 Notes Summary Questions Class 10 SSC (Marathi Aksharbharati) Complete exam-focused study notes for Maharashtra Board Class 10 Marathi Aksharbharati Chapter 3 'शाल' by R. G. Jadhav, including summary an...
- Upas Notes, Summary, Questions & Answers | Class 10 SSC Marathi Complete exam-focused study notes for Class 10 Marathi Aksharbharati Chapter 4 'उपास' by P. L. Deshpande. Includes summary, vocabulary, and...
- मोठे होत असलेल्या मुलांनो स्थूलवाचन Class 10 SSC Notes Comprehensive notes and board-style questions for Marathi Aksharbharati Class 10 Chapter मोठे होत असलेल्या मुलांनो (स्थूलवाचन).
- दोन दिवस Don Divas Notes Summary Questions Class 10 SSC Marathi Complete exam-focused study notes for Maharashtra SSC Class 10 Marathi Chapter 6 - Don Divas (कविता) by Narayan Surve, including summary, qu...