ऊर्जाशक्तीचा जागर Notes & Questions | Class 10 Marathi SSC
On this page
प्रस्तुतपाठ आंतरराष्ट्रीय ख्यातीचे ज्येष्ठ वैज्ञानिक डॉ. रघुनाथ माशेलकर यांच्या आत्मकथनात्मक आठवणींवर आधारित आहे. लहानपणी आलेले अतीव दारिद्र्य, आईचे घेतलेले अपार कष्ट आणि शिक्षकांनी दिलेली ऊर्जा याविषयीचे सुंदर वर्णन यात आले आहे.
लेखक/कवी परिचय
डॉ. रघुनाथ माशेलकर हे आंतरराष्ट्रीय ख्यातीचे ज्येष्ठ वैज्ञानिक आहेत. ते ग्लोबल रिसर्च अलायन्सचे अध्यक्ष व रॉयल सोसायटी लंडनचे फेलो असून त्यांना 'पद्मविभूषण' पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात प्रचंड कष्ट करण्याची वृत्ती, सकारात्मकता, शिस्त आणि प्रखर देशनिष्ठा हे गुण दिसून येतात.
सारांश
डॉ. रघुनाथ माशेलकर यांनी आपल्या शालेय जीवनातील आणि बालपणीच्या आठवणी या पाठात सांगितल्या आहेत. दक्षिण गोव्यातील माशेल हे त्यांचे मूळ गाव होते. वयाच्या सहाव्या वर्षीच पित्याचे छत्र हरपल्यामुळे त्यांना उदरनिर्वाहासाठी गाव सोडावे लागले आणि ते आईसोबत मुंबईत खेतवाडीतील 'मालती निवास' मध्ये राहण्यास आले.
मायलेकरांची आर्थिक परिस्थिती अत्यंत हलाखीची होती. शिक्षणाची तीव्र इच्छा असूनही फी भरायला पैसे नसल्याने लेखकाचे शिक्षण कसे होणार हा मोठा प्रश्न होता. परंतु त्यांच्या अल्पशिक्षित आईने कधीही धीर सोडला नाही. तिने कष्टाची कामे करून व मामाच्या मदतीने लेखकाला महापालिकेच्या प्राथमिक शाळेत प्रवेश मिळवून दिला. वयाच्या बाराव्या वर्षापर्यंत लेखकाला अनवाणी राहावे लागले.
माध्यमिक शिक्षणासाठी युनियन हायस्कूलमध्ये प्रवेश घेताना एकविसा रुपयांची फी भरण्याचे मोठे संकट समोर आले. आईने आजूबाजूच्या बिऱ्हाडांतील कामे करून व एका माऊलीच्या मदतीने फीची व्यवस्था केली. जागेची अडचण आणि अभ्यासाला प्रतिकूल वातावरण असतानाही लेखकाने जिद्दीने अभ्यास केला आणि शिक्षणाबद्दलची ओढ वाढवत नेली.
शाळेत चाचणी परीक्षेसाठी लागणारे तीन पैसे उभे करताना आईच्या डोळ्यात पाणी येत असे, हे आठवून लेखकाच्या अंगावर काटा उभा राहतो. आईने कोरे, पाठकोरे कागद एकत्र करून स्वतः वह्या तयार करून दिल्या आणि अखंड पेन्सिल मिळणे अवघड असल्याने उरलेल्या छोट्या पेन्सिलने त्यांना लिहावे लागे.
none
माइंड मॅप
ऊर्जाशक्तीचा जागर
- बालपण व मुंबईत स्थलांतर
- दक्षिण गोवा मूळ गाव माशेल
- वयाच्या सहाव्या वर्षी पित्याचे निधन
- मुंबईत खेतवाडीत छोट्या खोलीत निवास
- आईचा संघर्ष व जिद्द
- दारिद्र्याशी व प्रतिकूल परिस्थितीशी मुकाबला
- पाठकोऱ्या कागदांच्या वह्या व छोटी पेन्सिल
- शिक्षणाशिवाय मान नाही हा दृढ निश्चय
- युनियन हायस्कूलमधील जीवन
- एकवीस रुपये प्रवेश फीसाठी मेहनत
- शनिवारी तीन पैशांची उत्तरपत्रिका
- अपुरा जागेत व प्रतिकूल वातावरणात जिद्दीने अभ्यास
- प्रेरणादायी शिक्षक
- भौतिकशास्त्र शिकवणारे भावे सर
- ऊर्जाशक्ती एकत्र करण्याचा मंत्र
- जोशी सर व शिर्के यांचे मोलाचे मार्गदर्शन
लेखकाच्या शालेय जीवनाचा प्रवासाचा क्रम
- गोव्यातील माशेल गावावरून मुंबईत आगमन
- खेतवाडीतील प्राथमिक शाळेत प्राथमिक शिक्षण
- युनियन हायस्कूलमध्ये माध्यमिक प्रवेशासाठी संघर्ष
- शाळेत जिद्दीने अभ्यास करून यश मिळवणे
- भावे सरांकडून प्रयोगाच्या माध्यमातून ऊर्जाशक्तीचा मंत्र मिळणे
पात्र परिचय
| पात्र | स्वभाववैशिष्ट्ये |
|---|---|
| डॉ. रघुनाथ माशेलकर (विद्यार्थी दशा) | जिद्दी, अभ्यासू, कष्टाळू, शिक्षणाबद्दल तीव्र ओढ असणारा आणि कृतज्ञता व्यक्त करणारा. |
| लेखकाची आई | प्रखर जिद्दीची, धीरोदात्त, कष्टाळू, संकटांशी सामना करणारी आणि मुलाला शिकवण्यासाठी सर्वस्व अर्पण करणारी. |
| भावे सर | मार्गदर्शक, विज्ञान विषयाची गोडी निर्माण करणारे आणि जीवनाचे मोठे तत्त्वज्ञान शिकवणारे. |
आशय आणि संदेश
शिक्षणाचे महत्त्व
माणसाच्या जीवनात शिक्षणाशिवाय मान मिळत नाही आणि शिक्षणामुळेच माणसाचा खरा विकास होतो हा संदेश या पाठातून मिळतो.
कष्ट आणि जिद्द
अतिशय प्रतिकूल व दारिद्र्याच्या परिस्थितीतही जर माणसाने धीर सोडला नाही आणि कष्टाची तयारी ठेवली, तर तो मोठे यश मिळवू शकतो.
शिक्षकांचे संस्कार
केवळ विषय न शिकवता विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा पाया पक्का करणारे शिक्षक खऱ्या अर्थाने जीवन घडवतात.
लक्षात ठेवण्याचे मुद्दे
- आई ही प्रत्येक मुलाची पहिली शिक्षक असते आणि तीच खरी प्रेरणास्थान असते.
- परिस्थिती कितीही हलाखीची असली तरी जिद्द आणि चिकाटी असेल तर यश नक्की मिळते.
- भावे सरांचे भिंगाचे प्रयोग व ऊर्जाशक्ती एकत्र करण्याचे सूत्र लेखकाच्या आयुष्याला कलाटणी देणारे ठरले.
- शाळा आणि शिक्षक हे विद्यार्थ्याचे खरे संस्कार केंद्र असतात.
शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| आसुसणे | एखाद्या गोष्टीची तीव्र इच्छा बाळगणे (to yearn eagerly) |
| अनवाणी | पायात चप्पल न घालता (barefoot) |
| निरपेक्ष | अपेक्षारहित (unconditional / selfless) |
| ऋण असणे | उपकार असणे (to be indebted) |
| झोकून देणे | पूर्णपणे सहभागी होणे (to devote oneself completely) |
| अडचण | समस्या किंवा संकट (difficulty) |
| दिग्दर्शन | मार्गदर्शन करणे (guidance) |
| संस्कार | चांगल्या विचारांची रुजवणूक (values / upbringing) |
अलंकार आणि काव्यसौंदर्य
| अलंकार/वैशिष्ट्य | उदाहरण | स्पष्टीकरण |
|---|---|---|
| उपमा अलंकार | पुसटशा आठवणी वाऱ्याच्या लहरीसारख्या येत असतात | आठवणींची तुलना वाऱ्याच्या लहरीशी केली असून 'सारखा' हा शब्द वापरला आहे. |
महत्त्वाचे प्रश्नोत्तरे
Q1. लेखकाला शिक्षणाबद्दल आंतरिक ओढ निर्माण झाली, याचे कारण काय?
none
Q2. भावे सरांच्या कोणत्या प्रयोगातून लेखकाला जीवनाचा मोठा मंत्र मिळाला?
भावे सरांनी भौतिकशास्त्र शिकवताना भिंगाच्या साहाय्याने सूर्यकिरणांची शक्ती कागदावर एकत्र केल्यास कागद जळतो, हा प्रयोग करून दाखवला. तेव्हा त्यांनी माशेलकरांना 'तुमची ऊर्जाशक्ती एकत्र करा, काहीही जाळता येईल' असे सांगितले. यामुळे लेखकाला एकाग्रतेचा मंत्र आणि जीवनाचे मोठे तत्त्वज्ञान गवसले.
Q3. लेखकाच्या आईचे व्यक्तिमत्त्व विशेष तुमच्या शब्दांत लिहा.
लेखकाची आई अल्पशिक्षित आणि दारिद्र्याशी संघर्ष करणारी होती; पण ती अत्यंत धीरोदात्त आणि कष्टाळू होती. पतीच्या निधनानंतर तिने कधीही धीर सोडला नाही. मुलाला शिकवण्यासाठी तिने पडेल ती कष्टाची कामे केली, कोरे कागद जमवून वह्या बनवून दिल्या आणि मुलाच्या शिक्षणासाठी स्वतःला झोकून दिले.
Q4. युनियन हायस्कूलमधील शिक्षकांची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
युनियन हायस्कूलमधील शिक्षक सेवाभावी वृत्तीचे होते. विद्यार्थ्यांना शिकवताना त्यांनी स्वतःला पूर्णपणे झोकून दिले होते. निरपेक्ष भावनेने केलेले मार्गदर्शन आणि विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची जडणघडण करण्याची त्यांची तळमळ ही या शिक्षकांची प्रमुख वैशिष्ट्ये होती.
Q5. कंसातील शब्दाला योग्य विभक्ती प्रत्यय लावून रिकाम्या जागा भरा: आपण सगळ्यांनी ........ मदत केली पाहिजे. (आई)
आईला
Q6. ‘भावे सरांचे शब्द हीच खरी माशेलकरांची ऊर्जा’, या विधानाचा तुम्हाला समजलेला अर्थ लिहा.
भावे सरांनी प्रयोगाच्या माध्यमातून जशी सूर्यकिरणांची शक्ती भिंगावर एकत्र करून कागद जाळला, तसेच माणसाने आपली क्षमता आणि ऊर्जा एकाग्र केली तर तो जीवनात कोणतेही कठीण ध्येय गाठू शकतो. सरांच्या या शब्दांनी डॉ. माशेलकरांना आयुष्यात प्रचंड जिद्द आणि आत्मविश्वास दिला.
Q7. डॉ. माशेलकर यांची मातृभक्ती ज्या प्रसंगातून ठळकपणे जाणवते, ते प्रसंग पाठाधारे लिहा.
लेखक शाळेत असताना दर आठवड्याला तीन पैसे गोळा करताना आईच्या डोळ्यात पाणी येत असे, हे आठवून लेखकाच्या अंगावर काटा उभा राहतो. आईने कोरे कागद जमवून वह्या केल्या व अखंड पेन्सिल मिळणे अवघड असतानाही लहान पेन्सिलने अभ्यास करायला लावल्याच्या प्रसंगातून लेखकाची आई आणि तिने घेतलेले कष्ट आठवून त्यांची मातृभक्ती स्पष्टपणे जाणवते.
Q8. ‘पुसटशा आठवणी माझ्या मनात मधूनमधून वाऱ्याच्या लहरीसारख्या येत असतात.’ या वाक्यातील उपमेय व उपमान ओळखा.
या वाक्यातील उपमेय 'पुसटशा आठवणी' हे आहे आणि उपमान 'वाऱ्याची लहर' हे आहे.
परीक्षेसाठी टिप्स
- पाठातील महत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व (आई, भावे सर) यांची वैशिष्ट्ये नीट लक्षात ठेवा.
- घटनांचा क्रम (क्रम लावा) विचारल्यास घटना क्रमाने पाठ असाव्यात.
- स्वमताच्या प्रश्नांमध्ये स्वतःचे विचार समर्पक व मुद्देसूद मांडा.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
ऊर्जाशक्तीचा जागर या पाठाचे लेखक कौन आहेत?
या पाठाचे लेखक आंतरराष्ट्रीय ख्यातीचे ज्येष्ठ वैज्ञानिक डॉ. रघुनाथ माशेलकर हे आहेत.
लेखकाला भौतिकशास्त्र विषय कोण शिकवत असे?
लेखकाला भौतिकशास्त्र विषय भावे सर शिकवत असत.
डॉ. माशेलकरांचे बालपण कुठे गेले?
डॉ. माशेलकरांचे बालपण दक्षिण गोव्यातील 'माशेल' या त्यांच्या मूळ गावी गेले.
या नोट्स बालभारती मराठी अक्षरभारती पाठ्यपुस्तकातून (2026-27) AI च्या मदतीने तयार केल्या आहेत आणि पाठ्यपुस्तकाशी पडताळल्या आहेत.
More in Marathi
See all →- तू बुद्धी दे (प्रार्थना) Notes, Summary & Questions | Class 10 SSC Comprehensive Class 10 Marathi Aksharbharati Chapter 1 Tu Buddhi De notes, summary, vocabulary, mind map, and SSC board-style exam questions...
- संतवाणी Class 10 Marathi Notes, Summary, Questions | SSC Comprehensive notes, summary, vocabulary, and exam-style questions for Maharashtra Board Class 10 Marathi Chapter 2 Santvani.
- Shal Chapter 3 Notes Summary Questions Class 10 SSC (Marathi Aksharbharati) Complete exam-focused study notes for Maharashtra Board Class 10 Marathi Aksharbharati Chapter 3 'शाल' by R. G. Jadhav, including summary an...
- Upas Notes, Summary, Questions & Answers | Class 10 SSC Marathi Complete exam-focused study notes for Class 10 Marathi Aksharbharati Chapter 4 'उपास' by P. L. Deshpande. Includes summary, vocabulary, and...
- मोठे होत असलेल्या मुलांनो स्थूलवाचन Class 10 SSC Notes Comprehensive notes and board-style questions for Marathi Aksharbharati Class 10 Chapter मोठे होत असलेल्या मुलांनो (स्थूलवाचन).
- दोन दिवस Don Divas Notes Summary Questions Class 10 SSC Marathi Complete exam-focused study notes for Maharashtra SSC Class 10 Marathi Chapter 6 - Don Divas (कविता) by Narayan Surve, including summary, qu...