व्युत्पत्ती कोश स्थूलवाचन Notes Summary Questions SSC Class 10 Marathi
On this page
पाठात कृ. पां. कुलकर्णी यांच्या व्युत्पत्ती कोशाचा व डॉ. द. दि. पुंडे यांच्या 'गंमत शब्दांची' पुस्तकातील माहितीचा समावेश केला आहे.
सारांश
शब्दांची व्युत्पत्ती पाहणे ही भाषासमृद्धीच्या दृष्टीने एक आनंदाची प्रक्रिया आहे. व्युत्पत्ती कोशामुळे शब्दांचे मूळ रूप, अर्थांमधील बदल, उच्चारातील बदल आणि बदलांचे कारण स्पष्ट होते. भाषेत सतत बदल होत असतात आणि हे बदल अपरिहार्य असतात.
कोणत्याही शब्दाचे मूळ शोधण्यासाठी व्युत्पत्ती कोशाचा उपयोग होतो. उदाहरणार्थ, संस्कृतमधील ‘अग्नि’ शब्दापासून प्राकृतमध्ये ‘अग्गि’ आणि नंतर मराठी व हिंदीत ‘आग’ हा शब्द तयार झाला. तसेच ‘दिवाळी’ हा शब्द संस्कृतमधील ‘दीपावलि’पासून आला आहे.
१९३८ साली मुंबई येथे भरलेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनात स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांच्या अध्यक्षतेखाली व्युत्पत्ती कोश रचनेचा ठराव मंजूर झाला. कृ. पां. कुलकर्णी यांच्यावर या कार्याची जबाबदारी सोपवण्यात आली. बॅ. मुकुंदराव जयकर यांचे आर्थिक साहाय्य आणि श्री. दाजीसाहेब तुळजापूरकर यांच्या पुढाकाराने १९४६ साली मराठी व्युत्पत्ती कोशाचे पहिले प्रकाशन झाले.
पाठात ‘ताकास तूर लागू न देणे’ या वाप्रचाराची फोड करून दाखवली आहे. यात ‘ताका’ म्हणजेच ‘तागा’ (कापडाचा गठ्ठा किंवा ठाण) आणि ‘तूर’ म्हणजेच विणलेले वस्त्र ज्या लाकडाभोवती गुंडाळले जाते ते लाकूड होय. विणकामाच्या व्यवसायातील या अर्थावरून हा वाक्प्रचार तयार झाला आहे.
माइंड मॅप
व्युत्पत्ती कोश
- व्युत्पत्ती कोशाचे कार्य
- शब्दाचे मूळ रूप दाखवणे
- अर्थांमधील बदल स्पष्ट करणे
- उच्चारातील बदल दाखवणे
- बदलांचे कारण स्पष्ट करणे
- इतिहास व निर्मिती
- १९३८ साहित्य संमेलन ठराव
- स्वातंत्र्यवीर सावरकर अध्यक्ष
- कृ. पां. कुलकर्णी रचना
- १९४६ पहिले प्रकाशन
- शब्दांची रूपे व बदल
- अग्नि ते आग (सुलभीकरण)
- दीपावलि ते दिवाळी
- शहाणा शब्दाचा बदलता अर्थ
- वाक्प्रचार व्युत्पत्ती
- ताकास तूर लागू न देणे
- ताका म्हणजे तागा (ठाण)
- तूर म्हणजे विणकामाची दांडी
व्युत्पत्ती कोशाची ओळख व कार्य प्रवाहाचे टप्पे
- शब्दांच्या उत्पत्तीबद्दल कुतूहल निर्माण होणे
- इनाम किंवा दिवाळीसारख्या शब्दांची व्युत्पत्ती शोधणे
- व्युत्पत्ती कोशाची गरज व महत्त्व समजणे
- १९३८ च्या संमेलनात कोशाच्या निर्मितीचा ठराव मंजूर होणे
- कृ. पां. कुलकर्णी यांनी कोशाचे कार्य पूर्ण करून १९४६ मध्ये प्रकाशन करणे
- ताकास तूर लागू न देणे यांसारख्या वाक्प्रचारांमागील विणकामाशी संबंधित मूळ शोधणे
आशय आणि संदेश
भाषासमृद्धी आणि कुतूहल
शब्दांची उत्पत्ती कशी झाली हे जाणून घेण्याच्या कुतूहलामुळे भाषेविषयी गोडी निर्माण होते आणि भाषासमृद्धी साधता येते.
भाषेतील बदल आणि संशोधन
काळानुसार भाषेत होणारे बदल, उच्चारांचे सुलभीकरण आणि शब्दांच्या मूळाचा शोध घेणे यावर व्युत्पत्ती कोशाचा अभ्यास प्रकाश टाकतो.
लक्षात ठेवण्याचे मुद्दे
- व्युत्पत्ती म्हणजे शब्दाच्या अर्थाचे किंवा शब्दाच्या मुळाचे ज्ञान.
- १९३८ च्या मुंबई येथील साहित्य संमेलनात स्वातंत्र्यवीर सावरकरांच्या अध्यक्षतेखाली व्युत्पत्ती कोश रचनेचा ठराव झाला.
- कृ. पां. कुलकर्णी यांनी मराठी व्युत्पत्ती कोशाची निर्मिती केली आणि १९४६ साली त्याचे प्रकाशन झाले.
- भाषा बोलणाऱ्यांच्या संपर्कातून शब्दांची देवाणघेवाण होते व सुलभीकरणामुळे उच्चार सोपे होतात.
शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| व्युत्पत्ती (Vyutpatti) | शब्दाचे मूळ शोधणे किंवा शब्दाच्या मुळाविषयी माहिती देणे (Etymology) |
| इनाम (Inam) | बक्षीस किंवा कायमची देणगी (Prize / Gift) |
| स्वामित्वदर्शक (Swamitvdarshak) | एखादी गोष्ट एखाद्याजवळ आहे असे दर्शवणारा (Indicating ownership) |
| सुलभीकरण (Sulbhikaran) | कोणतीही गोष्ट सोपी करण्याची प्रवृत्ती (Simplification) |
| अपरिहार्य (Apariharya) | टाळता न येणारे (Inevitable) |
| तागा (Taga) | नव्या अखंड कापडाचा गठ्ठा किंवा ठाण (Bolt of cloth) |
| तूर (Toor) | विणलेले वस्त्र ज्या लाकडाभोवती गुंडाळले जाते ते लाकूड किंवा कोष्ट्याची दांडी (Beam of loom) |
| लघुरूप (Laghurup) | संक्षिप्त रूप किंवा शॉर्टकट (Abbreviation) |
महत्त्वाचे प्रश्नोत्तरे
Q1. व्युत्पत्ती कोशाची प्रमुख चार कार्ये कोणती आहेत?
(१) शब्दाचे मूळ रूप दाखवणे, (२) अर्थांतील बदल स्पष्ट करणे, (३) उच्चारातील बदल व फरक दाखवणे, आणि (४) बदलांचे कारण स्पष्ट करणे.
Q2. मराठी व्युत्पत्ती कोशाच्या निर्मितीचा इतिहास थोडक्यात लिहा.
१९३८ साली मुंबई येथे भरलेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष स्वातंत्र्यवीर सावरकर होते. या संमेलनात व्युत्पत्ती कोश रचनेचे कार्य हाती घ्यावे असा ठराव मंजूर झाला. हे काम कृ. पां. कुलकर्णी यांच्यावर सोपवण्यात आले. बॅ. मुकुंदराव जयकर यांचे आर्थिक साहाय्य आणि श्री. दाजीसाहेब तुळजापूरकर यांच्या पुरस्कारामुळे १९४६ साली या मराठी व्युत्पत्ती कोशाचे पहिले प्रकाशन झाले.
Q3. ‘इनामदार’ या शब्दाची फोड कशी होते ते स्पष्ट करा.
‘इनाम’ हा अरबी भाषेतील शब्द असून त्याचा अर्थ बक्षीस असा आहे. '-दार' हा फारसी प्रत्यय स्वामित्वदर्शक आहे, ज्याचा अर्थ एखादी गोष्ट धारण करणारा असा होतो. त्यामुळे ‘इनामदार’ म्हणजे ज्याच्याजवळ इनाम आहे किंवा ज्याला इनाम मिळालेला आहे असा माणूस.
Q4. भाषा बदलण्यामागे कोणती प्रवृत्ती असते? उदाहरणासह सांगा.
भाषा बदलण्यामागे बऱ्याचदा सुलभीकरणाची म्हणजेच सोपे करण्याची प्रवृत्ती असते. उदाहरणार्थ, संस्कृतमधील ‘अग्नि’ हा शब्द प्राकृतमध्ये ‘अग्गि’ झाला आणि उच्चार सोपा होत होत आधुनिक मराठी व हिंदी भाषेत त्यापासून ‘आग’ हा शब्द तयार झाला.
Q5. ‘ताकास तूर लागू न देणे’ या वाक्प्रचारातील ‘ताका’ आणि ‘तूर’ या शब्दांचे विणकामाच्या व्यवसायातील अर्थ काय आहेत?
या वाक्प्रचारातील ‘ताका’ म्हणजे ‘तागा’ म्हणजेच नव्या अखंड कापडाचा गठ्ठा किंवा मागावरील न फाडलेले ठाण होय. तर ‘तूर’ म्हणजे विणलेले वस्त्र ज्या लाकडाभोवती गुंडाळले जाते ते लाकूड किंवा कोष्ट्याची दांडी होय.
Q6. दिवाळी या शब्दाची उत्पत्ती कशी झाली आहे?
‘दिवाळी’ हा शब्द मूळ संस्कृत शब्द ‘दीपावलि’पासून आला आहे. संस्कृत शब्द ‘दीपावलि’चा ‘लि’ हस्व असला तरी मराठीत तो दीर्घ लिहितात. मात्र ‘दिवाळी’ या मराठी शब्दात ‘दि’ हा हस्व येतो.
Q7. व्युत्पत्ती कोशात शब्दांच्या जातींची कोणती लघुरूपे वापरली जातात?
व्युत्पत्ती कोशात शब्दाच्या सुरुवातीला शब्दाची जात लिहिलेली असते. नामांच्या बाबतीत पुं. (पुल्लिंगी), स्त्री. (स्त्रीलिंगी), न/नपुं. (नपुंसकलिंगी) अशी लघुरूपे वापरली जातात.
Q8. व्युत्पत्ती कोशात भाषांसाठी वापरली जाणारी विविध लघुरूपे लिहा.
व्युत्पत्ती कोशात सं. (संस्कृत), प्रा. (प्राकृत), बं (बंगाली), ओ. (ओडिया), हिं. (हिंदी), पं. (पंजाबी), सिं. (सिंधी), गु. (गुजराती) अशी लघुरूपे वापरलेली असतात.
परीक्षेसाठी टिप्स
- व्युत्पत्ती कोशाची चार प्रमुख कार्ये पाठ करा, कारण त्यावर बोर्डाच्या परीक्षेत प्रश्न विचारला जाऊ शकतो.
- १९३८ चे साहित्य संमेलन, स्वातंत्र्यवीर सावरकर आणि कृ. पां. कुलकर्णी यांची नावे व सन १९४६ नीट लक्षात ठेवा.
- ‘ताकास तूर लागू न देणे’ या वाक्प्रचाराचा अर्थ आणि त्यातील विणकामाशी संबंधित शब्दांचे अर्थ समजून घ्या.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
व्युत्पत्ती कोश म्हणजे नेमके काय?
एखाद्या शब्दाचे मूळ कशापासून झाले, त्याच्या अर्थात किंवा उच्चारात कसे बदल झाले हे सांगणाऱ्या ग्रंथाला व्युत्पत्ती कोश म्हणतात.
मराठी व्युत्पत्ती कोशाचे पहिले प्रकाशन कधी झाले?
मराठी व्युत्पत्ती कोशाचे पहिले प्रकाशन १९४६ साली झाले.
व्युत्पत्ती कोशाचा अभ्यास करणे का आवश्यक आहे?
शब्दांचे मूळ, उच्चारांतील बदल आणि भाषेचा इतिहास समजून घेण्यासाठी तसेच भाषासमृद्धीसाठी व्युत्पत्ती कोशाचा अभ्यास आवश्यक आहे.
या नोट्स बालभारती मराठी अक्षरभारती पाठ्यपुस्तकातून (2026-27) AI च्या मदतीने तयार केल्या आहेत आणि पाठ्यपुस्तकाशी पडताळल्या आहेत.
More in Marathi
See all →- तू बुद्धी दे (प्रार्थना) Notes, Summary & Questions | Class 10 SSC Comprehensive Class 10 Marathi Aksharbharati Chapter 1 Tu Buddhi De notes, summary, vocabulary, mind map, and SSC board-style exam questions...
- संतवाणी Class 10 Marathi Notes, Summary, Questions | SSC Comprehensive notes, summary, vocabulary, and exam-style questions for Maharashtra Board Class 10 Marathi Chapter 2 Santvani.
- Shal Chapter 3 Notes Summary Questions Class 10 SSC (Marathi Aksharbharati) Complete exam-focused study notes for Maharashtra Board Class 10 Marathi Aksharbharati Chapter 3 'शाल' by R. G. Jadhav, including summary an...
- Upas Notes, Summary, Questions & Answers | Class 10 SSC Marathi Complete exam-focused study notes for Class 10 Marathi Aksharbharati Chapter 4 'उपास' by P. L. Deshpande. Includes summary, vocabulary, and...
- मोठे होत असलेल्या मुलांनो स्थूलवाचन Class 10 SSC Notes Comprehensive notes and board-style questions for Marathi Aksharbharati Class 10 Chapter मोठे होत असलेल्या मुलांनो (स्थूलवाचन).
- दोन दिवस Don Divas Notes Summary Questions Class 10 SSC Marathi Complete exam-focused study notes for Maharashtra SSC Class 10 Marathi Chapter 6 - Don Divas (कविता) by Narayan Surve, including summary, qu...