प्रश्न 3 (iv) आकृत्यांना नावे देऊन संकल्पना स्पष्ट करा :(आकृती: हाताच्या दोन आकृत्या ‘अ’ व ‘आ’. प्रत्येकीत अंगठा, तर्जनी व मधले बोट परस्परांना लंब ताणलेले असून प्रत्येक बोटावर दिशा दाखवणारा बाण आहे; उरलेली दोन बोटे मुडपलेली आहेत. ‘अ’ मध्ये हाताचा तळव…

उत्तर: ‘अ’ – फ्लेमिंगचा उजव्या हाताचा नियम; ‘आ’ – फ्लेमिंगचा डाव्या हाताचा नियम.

दोन्ही आकृत्यांत हाताचा तळवा दिसतो (मुडपलेली बोटे तळव्यावर दिसतात). तळवा समोर असताना बोटे डावीकडे व अंगठा वर असा हात उजवा असतो, म्हणून ‘अ’ हा उजवा हात आहे; ‘आ’ ही त्याची आरशातील प्रतिमा, म्हणजे डावा हात आहे.

अ. फ्लेमिंगचा उजव्या हाताचा नियम: उजव्या हाताचा अंगठा, तर्जनी व मधले बोट एकमेकांना लंब राहतील असे ताणा. तर्जनी चुंबकीय क्षेत्राची दिशा आणि अंगठा वाहकाच्या गतीची दिशा दाखवत असेल, तर मधले बोट वाहकातील प्रवर्तित विद्युतधारेची दिशा दाखवते. हा नियम विद्युतचुंबकीय प्रवर्तनाशी संबंधित असून विद्युत जनित्र (जनरेटर) त्यावर कार्य करते.

आ. फ्लेमिंगचा डाव्या हाताचा नियम: डाव्या हाताचा अंगठा, तर्जनी व मधले बोट एकमेकांना लंब राहतील असे ताणा. तर्जनी चुंबकीय क्षेत्राची दिशा आणि मधले बोट वाहकातील विद्युतधारेची दिशा दाखवत असेल, तर अंगठा वाहकावर कार्य करणाऱ्या बलाची, म्हणजे वाहकाच्या गतीची दिशा दाखवतो. विद्युतचलित्र (मोटर) या नियमावर कार्य करते.