प्रश्न 3 (viii) (a) पाण्याचे असंगत आचरण म्हणजे काय ?(b) थंड प्रदेशात जलीय वनस्पती व जलचर यांना जिवंत ठेवण्यात पाण्याच्या असंगत आचरणाची भूमिका स्पष्ट करा.

उत्तर:

(a) सामान्यतः पदार्थ थंड केल्यावर आकुंचन पावतात. परंतु पाणी 0 ºC पासून 4 ºC पर्यंत तापविल्यास आकुंचन पावते आणि 4 ºC पासून 0 ºC पर्यंत थंड केल्यास प्रसरण पावते. त्यामुळे 4 ºC ला पाण्याचे आकारमान सर्वात कमी व घनता सर्वात जास्त असते. पाण्याच्या या वेगळ्या वर्तनाला पाण्याचे असंगत आचरण म्हणतात.

(b) थंड प्रदेशात हवेचे तापमान कमी झाले की तलावाच्या पृष्ठभागावरील पाणी आधी थंड होते. ते 4 ºC ला आल्यावर सर्वात जड होऊन तळाशी जाते आणि खालचे हलके पाणी वर येते; सर्व पाणी 4 ºC ला येईपर्यंत हे चालू राहते. त्यानंतर पृष्ठभागावरील पाणी आणखी थंड झाल्यास ते हलके होऊन वरच राहते आणि गोठून बर्फाचा थर तयार होतो. बर्फ उष्णतेचा दुर्वाहक असल्याने खालचे पाणी थंड होण्यापासून वाचते आणि बर्फाखालील पाणी सुमारे 4 ºC ला द्रव अवस्थेत राहते. त्यामुळे जलीय वनस्पती व जलचर (मासे इत्यादी) हिवाळ्यातही जिवंत राहू शकतात.