Answer: कोणत्याही दोन कृती अपेक्षित. येथे चारही कृतींची नमुना उत्तरे दिली आहेत : (य) व (ल) ‘शोध’ (व. पु. काळे) या कथेवर, (र) व (व) ‘गढी’ (डॉ. प्रतिमा इंगोले) या कथेवर.
(य) अनुचे स्वभावचित्र :
‘शोध’ कथेची नायिका अनु ही स्वतंत्र बुद्धीची, विचारी आणि संवेदनशील तरुणी आहे. कोणाच्याही प्रभावाखाली न राहता स्वतःचे विचार, स्वतःची दृष्टी घडवावी असे तिला वाटते; म्हणून लग्नापूर्वी पाच वर्षे स्वतःसाठी जगण्याचा आणि समाजात मिसळून माणसे समजून घेण्याचा निर्णय ती घेते. बुद्धी, पैसा आणि क्षमता असूनही ती डॉक्टर न होता नर्स होते आणि मुंबईच्या के. ई. एम. हॉस्पिटलमध्ये मनापासून सेवा करते. रुग्णांविषयी तिला विलक्षण माया आहे; मरणासन्न सुनीताच्या वेदना कमी करण्यासाठी ती धडपडते आणि सुनीताने दिलेली एक रुपयाची नोट तिच्यासाठी अमूल्य ठेवा ठरते. ती नोट हरवल्यावर रात्रभर तिचा शोध घेण्यातून तिची भावनाप्रधानता आणि जिद्द दिसते. इतरांना ती काहीशी विक्षिप्त वाटली, तरी ती अत्यंत सहृदय, कर्तव्यनिष्ठ आणि सेवाभावी आहे.
(र) बापू गुरुजींनी गावासाठी केलेले कार्य :
गुरुजींच्या लहानपणी गावात शाळा नव्हती; गढीवरच्या पाटलांनी त्यांच्या शिक्षणाचा खर्च केला. शिक्षण पूर्ण झाल्यावर गुरुजींनी स्वतःच्या घराकडेही दुर्लक्ष करून आपले सारे आयुष्य गावाच्या विकासाला वाहिले. गावातील चौथीपर्यंतची शाळा त्यांनी सातवीपर्यंत वाढवली आणि शाळेत तालीमखाना सुरू केला. ‘आदर्श शिक्षक’ पारितोषिकाच्या रकमेतून त्यांनी वाचनालय आणि लहानसे बोर्डिंग सुरू केले; बोर्डिंगमधल्या संपतसारख्या मुलांना त्यांनी पोटच्या मुलांसारखे सांभाळले. शिकलेल्या काही विद्यार्थ्यांना त्यांनी इतर गावांतील शाळांत शिक्षकाची नोकरी मिळवून दिली. गावात पोस्ट आणले, सडक, हायस्कूल आणि दवाखाना व्हावा यासाठी धडपड केली; पण गावातील उचापती लोकांनी यातील अनेक कामे होऊ दिली नाहीत (पोस्टही गावाबाहेर गेले). तरीही गुरुजींच्या प्रयत्नांमुळेच गावाला शासनाचा ‘साजरे गाव’ पुरस्कार मिळाला. गुरुजी खऱ्या अर्थाने गावाचे शिल्पकार होते.
(ल) डॉक्टर आणि नर्स यांच्यातील अनुने सांगितलेला फरक :
अनुच्या मते डॉक्टर होणे तुलनेने सोपे आहे, पण नर्स होणे कठीण आहे. डॉक्टरी पेशात ज्ञानाचा भाग मोठा असतो, तर नर्सच्या पेशात मनाचा भाग मोठा असतो. रोग जाणणे हे डॉक्टरचे काम, तर पेशंटला (रोग्याला) समजून घेणे हे नर्सचे काम. डॉक्टरचा स्टेथॉस्कोप फक्त रुग्णाच्या छातीपर्यंत पोहोचतो, पण नर्सचा मायेचा हात रुग्णाच्या काळजाच्या आत जातो. डॉक्टर रुग्णाचा ताप पाहून मोकळे होतात, तर नर्स ताप आणि मनस्ताप या दोन्हींचे निवारण करते. म्हणून अनुला नर्सचा पेशा रुग्णाच्या अधिक जवळचा आणि अधिक महत्त्वाचा वाटतो.
(व) ‘गढी’ या शीर्षकाची समर्पकता :
गढी हे गावाच्या जुन्या वैभवाचे, एकेकाळच्या सत्तेचे आणि भक्कमपणाचे प्रतीक आहे. कथेत ही गढी हळूहळू ढासळत जाते. तिच्या पडझडीसोबतच गावातील जुनी मूल्ये, एकोपा आणि बापू गुरुजींनी उभे केलेले चांगले कार्यही स्वार्थी लोकांमुळे ढासळत जाते. गढी पडेल आणि तिची पांढरी माती आपल्याला मिळेल, याची गावकरी वाट पाहत असतात; यातून गावकऱ्यांची बदललेली, स्वार्थी वृत्ती दिसते. अशा प्रकारे गढीची अवस्था, गावाचे स्थित्यंतर आणि गुरुजींच्या आयुष्यातील संघर्ष हे तिन्ही एकमेकांशी जोडलेले आहेत. कथेचा संपूर्ण आशय ‘गढी’ या एका प्रतीकात सामावलेला असल्याने हे शीर्षक अत्यंत समर्पक आहे.
